РЕЄСТР і ТЕКСТ СТАТУТУ ЛАТИНСЬКОЮ МОВОЮ

Capitula rubrice PRIME

De his, ue principi propius accedere videntur

Capitulum primum. Princeps promittit sub iuramento iura Magniducatus Hlibate Obseruare et Confirmat eadem.

Capitulum secundum. Animaduersionem precedere debet iudicium et in­simulator in probatione deficiens репе talionis fit obnoxius.

Capitulum tercium. Deficientes a principe redduntur infames et bona eorum Confiseantur.

Capitulum quartum. Dispositio bonorum profugi, ante commissum crimen facta, quatenus fit rata.

Capitulum quintum. Quid cum filijs et quid cum bonis profugi.

Capitulum sextium. Quid cum falsificatore literarum aut sigilli principis. Capitulum septimum. Quid cum violatore officialis aut nuncv principis. Capitulum octauum. Non puniendus quis ob delictum alterius.

Capitulum nonum. Quid surrepticio impetratori aut Occupatori bonorum ducalium.

Capitulum decimum. In iudicijs acceptio personarum non habenda.

Capitulum vndecimum. Littere principis in dilacionem iudicij non con- cedende et patentes reddende porrectori.

Capitulum duodecimum. Contemptori vadij principis quid.

Capitulum tredecimum. Emittens quis e carcere reum alterius tenetur ad Sistendum eum vel ad satisfaciendum.

Capitulum quatuordecimum. Prescriptio, si tempore diuorum Kazimiri et Alexandri fuerit interpellate, non nocet et ius reddendum gratis.

Capitulum quindecimum. Prescriptio immobilium, que tempore diuorum Kazimiri et Alexandri fuerit perpetua, redditur efficax et requirendus consen­sus Superioris in vendicione immobilium.

Capitulum sedecimum. Immobilium partem terciam licet alienari in perpe- tuum et duas obligari.

Capitulum decimum septimum. Transit in Iegatarium Iegatum₁ quod pre- sentia et consensu principis aut officialis fuerit suffultum.

Capitulum decimum octauum. Inscriptio immobilium, si infra decennium possessione non firmatur, extinguitur et pupillis non obest prescriptio; et que etas perfecta.

Capitulum decimum nonum. Temporibus diuorum Kazimiri et Alexandri pacifice possessa bona possidebuntur ab eodem perpetuo.

Capitulum vigesimum. Quomodo expiandum obiectum Iionori alicuius.

Capitulum vigesimum primum. Theloneum nouum autoritate sua institu- ens, ammitti bona ilia.

Capitulum vigesimum secundum. Kmethones nobilium absoluuntur a red- ditibus et Iaboribus principi impendendis.

Capitulum vigesimum tercium. Animaduersio in eum, qui Sentencie prin- cipis Contradixerit.

Capituhun vigesimum quartum. Bonorum impetratio preualet prima et re Integra, id est si possessione actuali non Fulcitur, decennio extinguitur.

Capitulum vigesimum guintum. Concessio bonorum ducalium, extra Magnumducatum facta, non valet, similiter nec Confirmatio Concessionis veteris.

Capitulum vigesimum sextum. Nemini in curiam principis diuersandi gra- cia declinandum et quid contra facienti.

Capitula rubrice SECUNDE

De re militari

Capitulum primum. Unusquisque etatis perfecte tenetur ad bellum et qui apparatus bellici.

Capitulum secundum. Ingruente necessitate violenta et ciues tenentur ad bellum. Et habetur pro absente, qui se in exercitu Conscripcioni et Ordinacioni non Subiecerit.

Capitulum tercium. Standum cuilibet sub vexillo districtus possessionis sue precipue.

Capitulum quartum. Clerici de bonis sibi obligatis tenentur personaliter ad bellum, de paternis vero expediri sufficit.

Capitulum quintum. Comitatus et apparatus bellici post Conscriptionem non imminuendi. Equorum in Conscribendo notanda et signa, et colores. Et Castrametandum districtuarijs simul omnibus.

Capitulum sextum. Infirmitate quomodo quis absoluitur a bello.

Capitulum septimum. Idoneitas ad bellum filij pro patre discernenda per campiductorem.

Capitulum octauum. Negligens prescriptum veniendi in exercitus diem, in registrum Campiductoris non suscipiendus.

Capitulum nonum. Scribe Campiductoris Conscribendo milites plus medi- ente ab equite ne exigant.

Capitulum decimum.

Capitulum vndecimum. Uexilliferi ne quern ab expeditione bellica abso- Iuerint.

Capitulum duodecimum. Discedens ab exercitu ante dissolutionem ammit- tit bona vt absens.

Capitulum tredecimum. Quid cum vigili, in excubijs exercituum negligen- tiam Committente.

Capitulum quatuordecimum. Ad presidia missus sistatur ibi ad diem pre- Hxum sub репа.

Capitulum quindecimum. Quid ei, qui in expeditione bellica predtum aut horreum alienum inuaserit.

Capitulum sedecimum. Commeatus in expeditione bellica quomodo com- parandus.

Capitulum decimum septimum. Quid cum inferente vim Commilitoni.

Capitula rubrice TERCIE

De maπu tenendo corpore Magniducatus et de Iibertatibus nobilitatis

Capitulum primum. Promittit princeps, quod non patietur Magnum duca- tum aut Consiliarios imminui nec deprimi.

Capitulum secundum. Promittit princeps bona Magniducatus alienata re- cuperare.

Capitulum tercium. Fundi, dignitates et officia alienigenis non conferenda.

Capitulum quartum. Prisca officia Conseruanda Integra.

Capitulum quintum. Tenute absentibus ex causis intergum insimulatis non adimende.

Capitulum sextum. Iuribus antiquis si adijciendum, adijciendum ex senatus consulto.

Capitulum septimum. Spondet princeps populo vniuerso Iibertates con- seruare.

Capitulum octauum. Licet incolis Magniducatus vberioris fortune aut mili- cie exercende gracia egredi ad regiones externas prefer hostiles.

Capitulum nonum. Defunctis parentibus Iiberi in bona succedunt.

Capitulum decimum. Plebei nobilibus non preferendi.

Capitulum vndecimum. Modus probande nobilitatis.

Capitulum duodecimum. Quid ei, qui alteri Illegitimitatem procreationis obijciens non fuerit in probando. Et habitus quis pro Iegittimo circa matrem nequit reputari Hlegittimus circa nouercam.

Capitulum tredecimum. Is, cuius nobilitati obiectum negatur, oneri expur- gationis non subiacet.

Capitulum quatuordecimum.

Capitulum sedecimum. Literas Officialium irreuerenter tractans multam iπcurrit.

Capitulum decimum septimum. Taberne vage prohibende per officiales.

Capitula rubrice QUARTE

De iure dotis et dotalicij

Capitulum primum. Uidua relicta cum filijs residet in dote, in defectu dotis particeps est bonorum inter filios.

Capitulum secundum. Uidua sterilis remanet in dote, indotata vero terciam partem accipit bonorum scilicet mariti, due vero propinquis.

Capitulum tercium. Uidua fecunda indotata accipit partem bonorum equa- Iem cum pueris et alienare earn non potest; et crinili a pueris caret.

Capitulum quartum. Uidua fecunda indotata participat equaliter cum a se genitis simul et priuignis, mobilium vero est expers preter donata a marito.

Capitulum quintum. Uidua sterilis indotata possidet terciam partem bo­norum mariti quoaduixerit aut nupserit.

Capitulum sextum. Tutelam pupillorum potest Committere pater etiam extraneo et matrimes pupilli, sine tutore a patre relicti, Hunt in tutela matris; et ipsa ammittit tutelam abvsu eius vel alterius conscensu thori.

Capitulum septimum. Dotalicium sororibus quantum vni, tantum et ceteris singulis. Et orbe ac indotaliciate virgines, quotquot fuerint, omnes ex quarta parte patrimonij dotaliciantur a fratribus vel fratre.

Capitulum octauum. Reformanda dos circa nupcias.

Capitulum nonum. Nubentes ad regiones externas Contentande pecunia pro immobilibus.

Capitulum decimum. Nubens sine consensu parentum ammittil dotalicium simul et hereditatem, eciam si vnigenita fuerit.

Capitulum vndecimum. Uirgines orphane, sine consensu propinquorum nubentes, ammittunt bona propinquis.

Capitulum duodecimum. Materna bona cedunt equaliter Iiberis vtriusque sexus, paterna vero non nisi ex quarta parte dotalicijs filiarum sunt obnoxia.

Capitulum tredecimum. Parens filium, offensus ab eo, potest exheredare, non tamen propinquos alienare a bonis preter quam a tercia parte.

Capitulum quatuordecimum. Diuersitas vxorum non infert filvs diuersi- tatem iuris in successione.

Capitulum quindecimum. Inuite nuptui non tradende virgines nec vidue.

Capitula rubrice QUINTE

De tutela et tutoribus pupillorum

Capitulum primum. Bona, negligencia aut contumacia tutoris ammissa, licet repeti per pupilium, etatem perfectam adeptum.

Capitulum secundum. Tutori licet bonis pupilli acquirere, sed ammittere non. Et actio pupillo competens Silencio tutoris non extinguitur.

Capitulum tercium. Pupillus in iudicio pro immobilibus respondere non tenetur, nec tutor eius.

Capitulum quartum. Transit in rem iudicatam, quod ammittitur per vnum ex fratribus, et minorennitas aliorum fratrum iudicium non differt.

Capitulum quintum. Non licet tutori bona pupilli vendere, ammittere et nec Iimitare.

Capitulum sextum. In quatuor casibus pupilli tenentur respondere in iudicio.

Capitulum septimum. Primogenitus adultus, administrans bona fratrum pupillorum, alienare ea aut obligare non potest. Secus autem, cum debita parentum id exigerint. Et prescripts non obest existenti extra patriam in seruicio, studio aut captiuitate.

Capitulum octauum. De officio tutoris electi.

Capitulum nonum. Bona, commissa alicui per tutelam aut obligacio- nem, non sunt obnoxia excessibus nec debitis eius, sed res eius proprie vel persona.

Capitulum decimum. Executio testamenti extinctis executoribus incumbit magistrate.

Capitulum vndecimum. Bona doti assignata excessibus aut debitis assig- natoris post Contractis non subiacent, nisi dotata fuerit particeps eorum.

Capitulum duodecimum. Bona, per fratrem inscripta fratri, redimuntur per alios, et hoc infra decennium.

Capitulum tredecimum. Non valet dispositio bonorum, que tunc non fue- runt in manu disponentis.

Capitulum quatuordecimum. Redempturus bona obligata citet, quibus obli- gatio seruit, omnes non vnum.

Capitulum quindecimum. Testari quibus licet et quibus non.

Capitulum sedecimum. Testamenti condendi modus; et bona immobilia empta alienantur vt mobilia et ecclesie inscribuntur saluo seruicio terrestri.

Capitulum decimum septimum. Inscriptio bonorum Iegalis, semel alicui facta, reuocari nequit.

Capitulum decimum octauum. Testamentum probatur testibus quibus et quibus non.

Capitula rubrice SEXTE

De iudicibus et iurisdicione eorum

Capitulum primum. Iudicandum Iegibus his et quid secus iudicanti, et contra quid ei, qui a Sententia iuridica appellant.

Capitulum secundum. Appellare a iudicio non licet et pretendenti graua- men vertitur actio contra iudicem post diffinitiuam.

Capitulum tercium. Eligendi per officiales in districtibus singulis duo nobi­les, iudicaturi cum Vicesgerentibus eorum.

Capitulum quartum. Modus citandi in iudicium et processus contra con- tumacem.

Capitulum quintum. Conuentio baronibus ad redendum et accipiendum iura Vilne ad dominicam Reminiscere, et iudicandum in regia.

Capitulum sextum. Iniurie, a baronibus aut ministris eorum accepte, quo- modo prosequende; et absentia nonnullorum baronum a Conuentione non prestat iudicij differendi occasionem. Et in casu, cuius decisio hinc elici ne- queat, recurrendum ad Consuetudinem veterem.

Capitulum septimum. Ante diffinitiuam non appellandum et exequtio sen­tence prouocatione ad principem non differtur.

Capitulum octauum. A iurisditione perlamenti Iitere principis eximunt ne- minem.

Capitulum nonum. Actor sequitur forum rei. Secus vero dum barones in administranda de subditis suis iusticia fuerint negligentes. Et pro fundis co- nueniendi non vasalli, sed domini.

Capitulum decimum. A iudicijs stipendium iudici declma dumtaxat rei iudicate, que dicitur pressud.

Capitulum vndecimum. Quomodo quis interuenit pro altero in iudicio.

Capitulum duodecimum. Alienigena procurator esse non potest in causis ciuilibus, secus vero in Criminalibus.

Capitulum tredecimum. Citatc ad iudicium in curia principis ab eunte Contumaciter, transit possessio rei Iitigiose in actorem ad decisionem litis.

Capitulum quatuordecimum. De inducijs ad soluendum pecuniam adiudi- catam.

Capitulum quindecimum. Actor imparatus in termino peremptorio dila- cionem non meretur, sed ammitti causam.

Capitulum sedecimum. Actori contumaci non licet pro eadem re citare iterum donee solutis expensis.

Capitulum decimum septimum. Citatione exρrimenda propositio.

Capitulum decimum octauum. De репа temere Iitigantium alias Citantium sine rationabili causa vel pro re iudicata.

Capitulum decimum nonum. Citatus contumax sistendus per minis- terialem et si pertinacior fuerit, ammittit possessionem rei Iitigiose ad actorem.

Capitulum vigesimum. Iniciens quis in alterum coram iudicio manum Iuit multam, distringens ferrum ammitti manum, wlnerans — collum.

Capitulum vigesimum primum. Quid ei, qui iudicem vel aduersarium in iudicio opprobrio affecerit, et quid iudici, si vim aut Contumeliam Iitiganti intulerit.

Capitulum vigesimum secundum. Ciues pro homicidijs et wlneribus vil- Ianorum iure terrestri iudicandi.

Capitulum vigesimum tercium. Stipendij iudicialis, absente palatino, per- cepti diuisio.

Capitulum Vigesimum quartum. Stipendium iudiciale vltra quantitatem prescriptam exigens obnoxius est restitucioni et multe.

Capitulum Vigesimum quintum. Deferens quis iuramento aduersarij cadit a probando contra eundem.

Capitulum Vigesimum sextum. Testes qui reprobantur et qui non, etquo- modo agendum contra reprobatos.

Capitulum vigesimum septimum. In subditum communem singulis do­minorum solida competit iurisditio absentibus consortibus.

Capitulum vigesimum octauum. Iurisditio in nobiles competit quibus. Capitulum vigesimum nonum. Stipendia nuncijs Officialium que.

Capitula rubrice SEPTIME

De Violencijs et homicidijs

Capitulum primum. Uiolator domus plectitur collo et de bonis eius com- pensacio Ieso ac multa fisco.

Capitulum secundum. Uiolentie probande modus.

Capitulum tercium. Uiolator vel occisor profugus proscribitur et de bonis eius satisfactio.

Capitulum quartum. Inuasor et complex occiditur a vim vi repellente impu- ne et de bonis eius invaso occisori pro Violentia fit satisfactio.

Capitulum quintum. Occidens quis invasorem bonorum vel subditorum suorum est immunis.

Capitulum sextum. Uiolator mulieris neci est obnoxius vel connubio vio­late, si Consenserit ipsa.

Capitulum septimum. Machinator reus est damni sequti, sic et diffidator. Capitulum octauum. Non plures, sed vnus pro vno cedendus homicidio. Capitulum nonum. Mutilatio nobilis medietati eius equipollet.

Capitulum decimum. Conuersatio publica saucij, que fit inter Iesionem et mortem, tollit solucionem capitis eius.

Capitulum vndecimum. Unus ex fratribus, qui ceteris Conniuentibus egerit pro capite necessarij, obtinet solutionem.

Capitulum duodecimum. Agentibus pro homicidio pluribus, vnus eorum in actoreitate ad Conuineendum sufficit.

Capitulum tredecimum. Actio pro capite necessarij Corhpetit fratribus pre sororibus, in defectu fratrum sororibus, et hijs deficientibus — propinquis.

Capitulum quatuordecimum. Parricida neci obnoxius est et infamis. Capitulum quindecimum. Quid cum fratricida.

Capitulum sedecimum. Quid, dum quis obsidens viam alteri occiditur ab illo. Capitulum decimum septimum. Signa violencie Conferunt ad conuincen- dum Violatorem.

Capitulum decimum octauum. Hospes tenetur hospitato de iniuria, cuius conscius fuisse deprehenditur.

Capitulum decimum nonum. Inuasor ville aliene Iuit Ieso Violenciam ас damnum et Hsco multam.

Capitulum vigesimum. Solutio violentie quanta.

Capitulum vigesimum primum. Criminans nobilem pro depredatione nobi- Iis wlneratus propior est ad conuicendum.

Capitulum vigesimum secundum. In casu mutue Wlnerationis paribus cete­ris, mittenda sors super actoreitate.

Capitulum vigesimum tercium. Extinguens quis lumen in seditione noctur­ne, redditur obnoxius Iacinoris.

Capitulum vigesimum quartum. Et is, qui imprudens wlnerauerit, reus est.

Capitulum vigesimum quintum. Famulus nobilis, defendens dominum suum, ferit non ad suum damnum.

Capitulum vigesimum sextum. Quid domino, cuius senius illata alicui vi aut cede, aufugierit.

Capitulum vigesimum septimum. Actio spolij, furti, Iideiussionis et trans- migrationis kmethonis prescriptione perimitur decenni, violentie vero trienni.

Capitulum vigesimum octauum. Caput nobilis occisi Soluitur centum sex- agenis grossorum et multa fisco totidem.

Capitulum vigesimum nonum. Malefactor, ad morten Condempnatus, red­ditur infamis et locum inter nobiles et militares non habet.

Capitulum tricesimum. Equiparantur malefactoribus fautores, Iotores et participes eorum.

Capitula rubrice OCTAUE

De processu Iuridiciario super fuπdis eorumque Iimitibus

Capitulum primum. Litigans pro Iundo tenetur actor cum sex testibus iurare et ipse met septimus, Cumscumque status et Condietionis Iuerit.

Capitulum secundum. Propior est actoreitati, qui fulcitur prescriptione et possessione.

Capitulum tercium. De termino peremptorio ad Iimites.

Capitulum quartum. Euidentiora iura et signa ac testium ydoneitas red- dunt actoreitati propiorem.

Capitulum quintum. Testes in causis Iundorum admittendi qui et quales. Capitulum sextum. Qui admittendi ad testimonium pro Iimitibus inter Officialem et terrigenam districtus eius.

Capitulum septimum. Termini ad Iimitandum quomodo prefigendi.

Capitulum octauum. Pena destruentium granicies.

Capitulum nonum. De silua communi et extirpacione eius.

Capitulum decimum. De flumine distinguente bona.

Capitulum vndecimum. De invndatione prati vel stagni ex stagno alterius. Capitulum XII. Quomodo quis inhibeat intromittenti in Iundum suum.

Capitulum XIII. Qualiter inhibendum еі, qui in aliena terra seminauerit. Capitulum ХІПІ. De terra, quam quis triennio possedit, vi non mouendus. Capitulum XV. Obiciens quis contra testes alterius et non probans, tene- tur eis ad compensam.

Capitulum XVI. Testibus vtrinque diffamatis statuendi alij.

Capitulum XVII. De Intromissionibus in bona debiti vel alterius rei causa.

Capitulum XVIII. De administratione bonorum Iitigiosorum, que ad manus principis venerint in sequestrum.

Capitulum XIX. Diuisio bonorum quomodo sortitur robur perpetuum.

Capitulum XX. Quid, si altera partium in termino terre occasione prefixo non paruerit.

Capitula rubrice NONE

De siluis Venacionibus et mellificys

Capitulum primum. Uenans in Venationibus alienis, tenetur violentie.

Capitulum secundum. Taxa precij ferarum.

Capitulum tercium. De vsu mellificiorum, Iacuum et pratorum, in siluis alienis existentium.

Capitulum quartum. Mittens in alterius Iacum rethe vel in pratum falcem, reus est violentie.

Capitulum quintum. Controuersie occasione mellificiorum quomodo discu- tiende.

Capitulum sextum. Violentia in lacu, stagno, piscina et molendino.

Capitulum septimum. Quid pro nido falconis surrepto et quid pro cigni.

Capitulum octauum. De castorum Inuestigationibus.

Capitulum nonum. Violentia in humuletis.

Capitulum decimum. De aucupijs.

Capitulum vndecimum. Precium arborum mellificiariarum.

Capitula rubrice DECIME

De bonis acquisitis, que debitis aut excessibus domini sui prioris fuerint obnoxia

Capitulum primum. Emptor bonorum prescriptione decenni redditur immi- inis ab Obligationibus eorum prioribus.

Capitulum secundum. Duobus Creditoribus ad eadem bona Coneurrentibus, minus creditum Combinatur maiori.

Capitulum tercium. Agenti pro damnis aut credito probatio competit, et non mutuandum sine Chirographo plus decern sexagenis.

Capitulum quartum. Quid, si res obligata obligatur alteri in maiori. Capitulum quintum. Proprietas rei obligate prescriptione non tollitur.

Capitulum sextum. Terminus, redemption! pignoris assignatus primus, est peremptorius; et a tempore Citationis cessandum ab usu eius.

Capitulum septimum. Pignus mobile distrahitur.

Capitulum octaimm. Res mobilis, impignorata ad diem, Iapsu diei ammit- titur.

Capitulum nonum. Bona immobilia, impignorata ad diem, Iapsu diei tran- seunt in proprietatem Obligatarij.

Rubrice Vndecime capitula

De Capitibus et Compensacionibus plebeorum et illiberorum

Capitulum primum. Quantum pro capite semilis et quantum pro mellificiarij. Capitulum secundum. Compensationes artificum.

Capitulum tercium. Uillicorum et similium Compensaciones.

Capitulum quartum. Kmethonibus et Hliberis compensacio.

Capitulum quintum. Iudei et thartari ne tenuerint Christianos in Hlibertate.

Capitulum sextum. Homo liber non redditur ex noxa aliqua illiber.

Capitulum septimum. De hominibus se ipsos Impignorantibus.

Capitulum octauum. Quid, cum Hliberi alicuius deprehenduntur penes alterum.

Capitulum nonum. Prebens quis viaticum aut viam indicans mancipio alterius profugo, tenetur requirere ipsum.

Capitulum decimum. Venditio filij vel sui metipsius non valet.

Capitulum vndecimum. Mancipia, tempore famis a domino expulsa, red- duntur libera.

Capitulum duodecimum. Veniunt in illibertatem quatuor excausis.

Capitula rubrice DUODECIME

De rapinis seu spolijs et Compensacionibus eorum

Capitulum primum. Quid rapienti armentum equarum principis. Capitulum secundum. Rapiens armentum alterius soluit violentiam.

Capitulum tercium. Eripiens quis de sub nobili iumentum, reus est vio- Ientie.

Capitulum quartum. Equi militares eximuntur a raρtionibus.

Capitulum quintum. Rapina, kmethoni illata, Compensanda; et Vicissitudine rapine tollitur compensatio.

Capitulum Sextum_iCompensatio Occupationis kmethonum et mancipiorum.

Capitulum septimum. Mancipia profuga quomodo recuperantur. Capitulum octauum. Compensatio pro pecoribus et pecudibus. Capitulum nonum. Ciuis villanum in foro ne Spoliauerit.

Capitulum decimum. Taxa auium rapacium venaticarum.

Capitulum vndecimum. Taxa auium domesticarum.

Capitiilum duodecimum. Canum taxa.

Capitiilum tredecimum. Incitans canem in alterum, reus est wlneris; et necatur insultans canis impune ictu, non iactu.

Capitulum quatuordecimum. Quid, si pauperiem fecerit quadrupes.

Capitula rubrice TREDECIME et VLTiME

De furtis

Capitulum primum. Quid cum mancipijs furacibus.

Capitulum secundum. Furtum in domo alterius quomodo deprehendendum. Capitulum tercium. Prohibens in domo sua mquisitionem furti, efficitur reus. Capitulum quartum. Quid cum fure, dum deprehenditur intra fundos suos, et quid dum extra.

Capitulum quintum. Seruus₁ cum furto deprehensus, ducendus ad domi- num suum.

Capitulum sextum. Fotor aut redemptor furis tenetur dampni post sequti.

Capitulum septimum. Nobilis₁ pro furto inculpatus₁ expurgatur quomodo et quoties.

Capitulum octauum. Ad idem.

Capitulum nonum. Ad idem.

Capitulum decimum. Ad idem.

Capitulum vndecimum. Quid, cum res furtiua offenditur in tecto alterius obserato fenestrato.

Capitulum duodecimum. Domestici furis quomodo reputantur expertes criminis.

Capitulum tredecimum. Suspectus de furto traditur ad questionem.

Capitulum quatuordecimum. Torquetur quis in questione vno die ter, et si trino tormento non elicitur confessio, fit Satisfactio torto.

Capitulum XV. Quid his, qui produntur a malefactoribus.

Capitulum XVI. Nobilis plebeum de furto conuicit iuramento met tercius.

Capitulum XVII. Expurgatio eius₁ penes quern res furtiua offenditur.

Capitulum XVIII. Redditur domino res furtiua, etiam si probauerit is, apud quern inuenitur₁ Iicite se earn aquisiuisse.

Capitulum XIX. Emptor rei furtiue iuramento expurgatur, quod plus rerum huius modi non habeat.

Capitulum XX. Quid, dum fur deprehensus renitens occiditur in actu cri­minis.

Capitulum XXI. Ad idem.

Capitulum XXII. Deputatus ad questionem redimitur per Satisfactionem.

Capitulum XXIII. Quid Committenti furtum in aula principis.

Capitulum XXIIII. De pecoribus et iumentis errabundis.

TEKTUS INCIPJT

nos, Sigismundus, Dei gracia rex Polonie, magnus dux Lithuanie, Russie, Prussie, Samagithie Mazouieque etc. dominus et heres, diutina et studiosa soliciti cura de Saluberiori in dies statu Mag- niducatus nostri Lithuanie et vt eo Conciniori iusticie resultet celeb- ritate, quo euidenciore iurium fulciatur idemptitate, statuta seu iura scripta Magnoducatui ei nostro, videlicet prelatis, baronibus, militibus, nobilibus et toti Communitati, terrarum ipsius Magniducatus Lithuanie incolis cuiuscun- que status et condicionis ac eorum subditis, dandum et Concedendum du- ximus dedimusque et concessimus, que in hunc Sequuntur modum.

Rubrica PRIMA

DE HIJS, QUE PRINCIPI PROPIUS ACCEDERE

Videntur

CAPITULUM PRIMUM

Princeps sub iuramento suo promittit iura omnia Magniducatus inuiolabiliter obseruare et confirmat eadem

In primis omnia eorum iura, priuilegia, tarn ecclesiastica, ritus Iatini et greci, quam eciam secularia, a felicis olim Tecordacionis regibus et magnis ducibus Kazimiro et Alexandro, parente ac Iratre predecessoribusque nostris carissimis, super quecunque bona aut Iibertates, sub quibuscunque literarum, Iatinarum vel ruthenarum tenoribus concessa emanataque iuste et legitime, perinde ac si omnia de verbo ad verbum hie inserta essent, Iirmiter tenere et obseruare volumus et verbo nostro regio, sub nostro corporali iuramento ad

sancta dei ewangelia prestito, promisimus et promittimus eaque in omnibus eorum Conditionibus et articulis de gracia et Iiberalitate nostra Tatificandum et Confirmandum duximus, prout ratificamus et Confirmamus, decernentes ea obtinere robur temporibus perpetuis.

CAPITULUM SECUNDUM

Nemo ex Simplici delacioπe puniendus, nisi iuridice coπuictus. Et insimulator in probacione deficiens репе talionis subiaeet

Concedimus ipsis prelatis, ducibus, baronibus, nobilibus et Ciuitatibus terrarum Magni ducatus Lithuanie, Russie, Samagithie etc., quod ad nullius hominis delacionem vel acciisacionem, publicam aut occultam, seu suspi- cionem Sinistram ipsos duces, barones, nobiles et ciues punire volumus, nec mulctare репа aliqua pecuniaria, sanguinaria, carceraria aut bonorum aliena- toria, nisi qui prius in iudicio publico more iuris catholicili, actore et reo personaliter Comparentibus, legitime fuerint conuicti, qui post iudicium et Condemnacionem secundum Consuetudinem iurium Catholicorum puniri debent et Sentenciari iuxta grauitatem aut Ieuitatem excessuum suorum. Item dum quis obloquendo quempiam Culpauerit ad ignominiam vel ad per- dicionem capitis et ageretur de collo aut de bonis vel de quacunque репа, tunc ille, qui alterum Inculpauerit et id non probauerit, ea репа ipse solus puniri debet.

CAPITULUM TERCIUM

Profugientes ad terram hostilem efficiuntur infames et bona eorum coπfiscaπtur

Quicunque Subditorum nostrorum profugierit de dominio nostro ad terram Iiostium nostrorum, talis Vnusquisque honorem suum ammittit et bona eius pa- terna et seruicio aut emptione acquisita non pueris eius nec propinquis devoluun- tur, sed nobis, principi.

CAPITULUM QUARTUM

De bonis profugi veπditis aut obligatis alicui ante Comissum crimen

Si profugus, antequam Commisisset crimen huiusmodi, existens adhuc in dominio nostro, vendiderit aut Obligauerit aliqua bona sua alicui et si is con­silium eius nesciuit et super eo iurauerit, tunc bona ilia emptaaut obligata sibi retinebit pacifice. Si vero noluerit iurare, tunc et sua propria bona simul- que et ea, que a profuga emerit aut impignorata habuerit, ammittit.

CAPITULUM QUINTUM

Quid cum filijs et quid cum bonis profugi, qui se ad terram hostilem coπtulerit

Constituimus: si quis profugierit ad terram hostilem relictis pueris indiui- sis, tunc bona huiusmodi cedunt pro nobis, nam tunc per excessum patris fily remouentur a bonis. Eciam si annos perfecte etatis non habuerint, eodem modo. Si aliquis cognatus — frater aut patruus — vel quicunque ex stirpe alicuius profugierit ad terram hostilem, sors eius cedit pro nobis et pro- pinquus nullus ad earn habebit interesse. Et si eciam filius, existens diuis- us a patre, profugierit ad terram hostilem, tunc sors eius non cedit patri eius nec fratribus, sed nobis. Si vero filij alicuius profugi fuerint Sequestrati seu diuisi ab eo et non fuerint conscij voluntatis paterne, et expurgauerint se de hoc iuramentis suis corporalibus, tunc ipsi sortem suam non ammit- tunt, sed tantum sors patris eorum profugi cedit nobis. Similiter et fratres, si diuisi fuerint, non ammittun sortes suas propter profugum fratrem, dum- modo tamen se iuramentis corporalibus expurgauermt non fuisse se con- scios et non prestitisse expedicionem fratri profugo; sors vero profugi cedit pro nobis.

CAPITULUM SEXTUM

Quid cum Talsificatore Iiterarum aut sigilli principis

Is, qui Iiteras aut sigilla nostra ausus fuerit falsificare vel talibus scienter vti, igne puniatur.

CAPITULUM SEPTIMUM

Quid cum eo, qui Officialem vel πuπeium principis Violauerit

Si quis Subditorum nostrorum officialem nostrum terrestrem aut nuncium in negocio nostro terrestri violauerit, Wlnerauerit aut verberauerit, talis debet puniri collo, perinde ac si maiestatem Ieserit nostram.

CAPITULUM OCTAUUM

Pro delicto alieπo puniendus nemo

Item pro alterius facto non debet pumri, nisi ille, qui deliquit, semper tamen ordine iuris catholici obseruato. Et non conuictus iure ne puniatur, et nec vxor pro delicto mariti sui, nec pater pro delicto fi, nec filius pro patre, nec eciam alius cognatus et nec seruus pro domino.

CAPITULUM NONUM

Quid еі, qui non nichil bonorum ducalium suis adiuπxisse vel sub nomine pauci multa impetrasse fuerit depreheπsus

Si quis multum sub pauci nomine impetrauerit et hoc probatum fuerit contra eum iuridice, et deprehensum fuerit vltra quam quod impetrauit, talis huiusmodi donatum et emeritum ammittit. Et si eciam iuste impetrauerit, sed aliquid sine Concessione Occupauerit et suis adiunxerit tunc eciam et suum emeritum vna cum illo occupato ammittit nobis. Et si quis ad paterna bona sua homines nostros ducales vel terras, siluas venaciones aut Iacus sine dona- cione Occupauerit et bona eius, ad que huiusmodi occupata adiunxerit, vale­rent tantum, quantum nostra occupata, tunc ea bona sua vnacum occupato ammittit ad mensam nostram. Et si quis Occupauerit hominem vel duos, vel decern aut quθtcunque, cum terris^aut terras desolatas, tunc tenetur homines, quotquot Occupauerit, singulos suis Compensare hominibus et terris; et terras desolatas terris suis.

CAPITULUM DECIMUM

Incole Magniducatus eque omnes eodem iure iudieandi

Uolumus eciam et Constituimus perpetuis temporibus obseruandum, quod omnes subditi nostri, tarn pauperes, quam diuites, Cuiuscunque ordinis aut status fuerint, equaliter et Vnanimiter eodem iure scripto iudicari debent.

capitulum Vndecimum

Litere ex cancellaria principis in dilacionem iudicij πemiπi coπcedeπde, et Iitere aperte reddende porrectori

Promittimus, quod Iiteras nostras inhibitorias, iusticiam hominum quomo- docunque retardantes, exnunc in antea ad iudicia non concedemus, nec suc­cessors nostri concedent, exceptis casibus tribus: primo dum quis pro re publica apud hostes nostros fuerit in captiuitate; secundo dum quis fuerit in seruicio reipublice; tercio dum quis vere infirmus fuerit; et tunc ille, qui non paruerit, debet in sequenti termino iurare, quod vere infirmus fuit. In alvs vero casibus, preter tres supra expresses, officiales nostri terrestres et vices gerentes huius modi Iiteris in hibitorys, in preiudicium vnius partis obtentis, obedire seu SUScipere eas minime tenebuntur. Et si quis dux, baro, tenutarius aut nobilis Iiteras nostras apertas, per aliquem in negocio eius obtentas et sibi exhibitas, Iectas eidem restituere recusauerit et retinuerit penes se, talis

incidit penam duodecim Siclorum grossorum, fisco nostro applicandorum, et totidem illi, ex parte cuius Iitere huius modi exhibite fuerint. Et propterea Iitere huiusmodi aperte debent exiberi ordinate, videlicet aut per aulicum nostrum, aut in districtu coram visore districtuario_l aut coram hominibus adhibitis, aut alijs fide dignis. Et nichilominus, visor habeat secum adhibitos.

capitulum Duodecimum

Quid Contemptori vadiorum principis

Item Constituimus, quod dum causa inter aliquos, occasione fundorum, venacionum pratorumve aut mellificiorum exorta, fuerit iudicialiter determina- ta et ille, qui in huiusmodi causa succubuit, rem iudicatam et Iiteras iudici- arias non curans, ilium victorem in huiusmodi bonis, iure ei adiudicatis, in ea se se ingerendo, molestauerit et victor contra eum Obtinuerit a nobis Iiteras, quibus inhibeatur illi sub vadio vt desistat a resistendo rei iudicate, ille tamen et vadium nostrum Contempnens in bona ilia, a se abiudicata, pertinaciter se ingesserit, tunc a tali debet Irremissibiliter vadium pro nobis exigi et victori illi dampnum ab eo reformari et in bonaadiudicata intromissio efficax concedi. In nostra vero a Magnoducatu absencia Consiliarij nostri eandem vadiorum in- terponendorum et exequi faciendorum habebunt facultatem.

capitulum Tredecimum

Dimittens de carcere debitorem alterius, aut eum reum tenetur sistere, aut Satisfacere

Si quis debitorem alterius, in aliqua summa Condempnatum vel alia occa­sione inculpatum, carceri nostro aut alteri cuiquam deputatum et sue cure traditum, improuidencia sua dimiserit, is solus huiusmodi summam seu damp­num, propter quod fuit carceri ille deputatus, actori iuxta probacionem eius debet soluere aut reum sistere. Et terminus ad sistendum: si in Magnoducatu reus fuerit, duodecim ebdomadarum, si vero extra Magnumducatum reus esse dicetur, tunc dandus est terminus ad sistendum eum trinarum duodecim ebdomadarum.

capitulum Quatuordecimum

Prescriptio eis, qui tempore diuorum Kazimiri et Alexandri non tacuerunt, non obest.

Et ab administranda iusticia nichil accipiendum

Quicunque tempore felicis recordacionis genitoris nostri super iuribus suis requisiuerunt iusticiam et tempore fratris nostri, pie recordacionis regis Alexandri memorati sunt, et Iiteras ipsomm genitorum et fratris nostri de

intermpta prescriptione ostenderint, eis tenebimur cum consilio Consiliario- rum nostromm iusticiam administrare sine dilacione. Et a iure nichil percipere debemus, ita eciam et Consiliarij nostri. Et non debemus assistere fauore vni parcium, sed eque omnibus reddere et facere iusticiam.

capitulum Quindecimum

De prescripcione et Vendicione, et emptioπe bonorum

Item Constituimus ducibus, baronibus et nobilibus, quod quicunque tenuit bona, homines et terras tempore regis Kazimiri pacifice et tempore regis Alexandri nulla ei desuper illata fuerit contradictio, talis possesor, si eciam nulla munimenta Iiteralia huiusmodi siiper bona habuerit, tamen debet iam ea tenere pacifice et liberum est ei bonorum suorum terciam partem alienare, donare, vendere et ad vsus beneplacitos conuertere. Et nichilominus alienatu- rus quis bona sua ita ea debet vendere, commutare aut donare et inscribere ea: veniens ad presenciam maiestatis nostre et in absencia nostra ad pre- senciam palatinorum aut marsalcorum nostrorum, terrestris vel curialis, aut Capitaneorum nostrorum, in quo districtu qui eorum fuerit, et debet ab eis accipere consensum. Palatini vero, marsalci et capitanei nostri, Vnusquisque in suo districtu, debet Consentire ad emptionem et Iiteras suas Consensuarias desuper concedere, a quibus quidem Iiteris eorum Consensuarvs notarij eorum non debent exigere plusquam ab vnoquoque homine vendito per duos grossos, a terra, in qua Seminantur decern tunne, per grossum, a prato decern curruum feni per grossum. Quarum quidem literarum consen Suariarum palatinorum, marsalcorum et Capitaneorum nostrorum pretextu et vigore bona ipsa empta possidebuntur perinde atque si noster consensus Iiteralis acderet. Bona vero a nobis concessa coram palatinis, marsalcis et Capitaneis nostris alienare non licet, nisi coram maiestate nostra de speciali consensu nostro. Et si quis plusquam terciam partem bonorum suorum donauerit aut Vendiderit alicui in perpetuum, talis alienacio non valet, nam donatarius aut emptor tenetur ce- dere de bonis huiusmodi accepta pecunia sua sua, quam dederit. Et si datum fuerit pecunie plusquam tercia pars valeat, tunc emptor debet esse contentus valore tercie partis, residuum vero pecunie sue ammittit.

capitulum Sedecimum

Bonorum tercia parte alienata imperpetuum due relique impignorari possunt

Consensimus vnicuique terciam partem bonomm suorum alienare in per­petuum. Attamen exigente necessitate ad Seruicium nostrum terrestre ad suum quis comodum potest et reliquas partes duas impignorare in tanta sum- ma, quantam partes ipse valeant, et non in maiori, nam propinqui eius redi- mendo non tenebuntur soluere plus, nisi quantum valeant. IIle vero, qui super

bona aliena dederit plusquam valeant, id, quod valorem verum excedet, am- mittit.

CAPITULUM DECIMUM SEPTIMUM

Quod Iegatur testameπto in presencia et cum consensu principis aut officialis, obtiπetur

Constituimus eciam et permittimus cum consilio Consiliariorum nostro­rum, quod dum quis existens in bona valitudine coram maiestate nostra aut officiali districtus illius, in quo residet, personaliter comparens Iegauerit alteri cuipiam testamento vel inscripcione terciam partem bonorum suorum pater- norum aut maternorum et Iegatarius ille seu donatarius habuerit desuper Iiteras nostras aut officialis nostri districtualis consensum, tunc huiusmodi testamentum seu inscriptio debet firmiter teneri. Et si quis inscripserit sine consensu nostro aut officialis nostri districtualis terciam partem bonorum suorum, existens in infirmitate et testes desuper fuerint idonei, talis inscriptio debet teneri. Et nichilominus post mortem eius huiusmodi Iitere indigebunt Confirmacione a nobis vel Officialibus nostris propter propinquos Iegatoris.

CAPITULUM DECIMUM OCTAUUM

Inscripcio bonorum, si infra decennium non fulcitur possessione, extmguitur; et prescriptio pupillis non obest. Et qui sunt anni perfecte etatis

Constituimus eciam, quod si quis habens inscriptionem bonorum aliquo- rum, legitime sibi coram fidedigno testimonio aut cpram officiali factam, per decern annos non fuerit vsus ea et tacuerit, huiusmodi inscripcio post decur- sum decennij non valet. Non obest autem prescripcio ea, si vocacione in ius, vel alias Commemoracione Iegitima, fuerit interrupta. Et si is, cui inscripcio bonorum facta est, fuerit pupillus, tunc ei in etate pupillari prescriptio non nocet vsque ab annis perfecte etatis. Sunt autem anni perfecte etatis: masculo decemocto et femine quindecim. Illi, qui eciam in externa regione fuerit, pre­scriptio non nocet, donee a tempore, quo redierit.

CAPITULUM DECIMUM NONUM

Bona, que quis tempore diuorum principum Kazimiri et Alexandri pacifice possedit, perpetuo obtinebit

Qui bona aliqua vel patrimonium tempore diui Kazimiri in pace possedit et tempore diui Alexandri regis a nemine de eis fuerit Commemoratum, iam tunc in pace ea debet possidere. Et si quis Contenderit pro terra, a principe concessa, non debet querere plus nisi tantum, quantum ei fuerit datum et

prout pro mensa principis tentum; et quod quis abstulerit post Concessionem principis_l hoc debet requiri. Et si quis terram ablatam tenuerit tempore Withowdi, Sigismundi et Kazimiri, et nunc possideat hoc.

capitulum Vigesimum

Quomodo expurgatur, cui contra honorem obiectum fuerit

Si quis contra honorem vel bonam famam alterius obiecerit et hoc ad nostram Serenitatem deuolutum fuerit, debemus iusticiam in hoc administrare vnicuique. Et si eo tempore contigerit nos arduis aliquibus occupari negocijs, tunc huius modi casibus quatuor terminos in anno instituimus; et si in tribus terminis huiusmodi, casibus finis non imponetur, et tunc in quarto et vltimo termino Omnimodam iusticiam cum Consiliarijs nostris faciemus. Iterim vero ad quartum terminum honori eius, qui se expurgat, non nocet. Et si morere- tur ante quartum terminum, honori tamen eius et successorum eius obesse hoc non debet. Non debet eciam infamatus excusare se a seruicio nostro. Et si quis infamatus fuerit in prelio, qua, muis non sit expurgatus, non obest nichilominus ei et successoribus eius.

capitulum Vigesimum primum

Theloneum authoritate propria instituens ammittit bona ilia

Inhibemus, vt nullus hominum in Magnoducatu nostro Lithuanie thelonea noua excogitare aut instituere audeat in vijs, Ciuitatibus, pontibus, acgeribus, aquis, nec in foris, in bonis suis, preter ea, que ex antiquo fuerint instituta et Communita Iiteris predecessorum nostrorum, magnorum ducum, vel nos­tris. Et si quis ausus fuerit nouum theloneum in bonis suis constituere, tunc huius modi bona amittit mense nostre.

capitulum Vigesimum secundum

Kmethones nobilitatis absoluuntur a redditibus et Iaboribus principi impendendis

Uolumus, vt omnes generaliter kmethones et quiuis homines subditi ducum, baronum, nobilium et ciuium predictarum terrarum Magniducatus Lithuanie ab vnius cuiusque tributi Solucione et redditu Contribucionis, dicte serebsczyzna, et dzijakla, et ab omnibus oneribus vecture, dictis podwody, a vectione Iapidum et Iignorum ad exustionem Iaterum et cementi pro castris nostris, a fenifalcacione et ab alvs iniustis Iaboribus exempti sint et omnino Iibertati. Volumus tamen reseruare integre Consuetudines vetustas prestando-

rum Victualium in Stacionibus ex antiquo solitis, poncium antiquorum refor- maciones, nouorum in Iocis vetilstis edificaciones, Castrorum antiquorum reformaciones et ibidem in Iocis vetustis parcium suarum denuo edificaciones, viarum antiquarum reformaciones, nee non onera dandamm podwodarum sub cursores nostros ibi, vbi ex antiquo solite sunt dari.

CAPITULUM XXIlI

Sentencie principis recalcitrans penam carcerum et mulctam duodeeim siclorum incidit

Si quis sentencie, quam princeps cum consiliai vs Comperierit et promul- gauerit, resistere voluerit, tunc talis, Cuiuscunque — tarn superioris, quam inferioris — status fuerit, debet sedere in carceribus sex ebdomadas et vltra hoc debet solueuere ad thesaurum nostrum siclos duodeeim.

CAPITULUM XXlIII

Impetracio prima preualet; et re Integra decennio extinguitur

Si quis aliquid sub altero impetrauerit et priuilegium desuper obtinuerit, et ille, sub quo impetratum fuerit, habeat desuper priora iura, priuilegium et Confirmaeionem et fuerit in vsu ac possessione aliquot annis, tunc ipsum priuilegium prius seu Iitere in robore debent conseruari, et is, qui prioritate literarum fulcitur, debet tenere et vti iuxta priorem Coneessionem et confir- macionem priuilegij sui; posteriores vero Iitere vel priuilegium in nichilum rediguntur. Si eciam quis aliquam rem sibi impetrauerit et in Iiteris hoc sibi expresserit vel Confirmauerit, et in possessione eius non fuerit ad decennium, talis postea iam ad id peruenire nequit et Iitere eius in nichilum rediguntur.

CAPITULUM XXV

Concessio bonorum ducalium extra Magnumducatum non valet, similiter nee Confirmaeio cessioms veteris

Item Constituimus, quod ex nunc nos et successores nostri, existentes in regno Polonie, non debemus aliquid bonorum ducalium, kmethonum aut ter­rarum alicui concedere, nec priores Concessiones confirmare. Sed in Magno- ducatu Lithuanie existentes, nos et successores nostri subditos suos iuxta merita eorum donis Iiberalitatis nostre prouidebimus. Nec super quauis re perpetua Iicebit nobis priuilegia alicui concedere alibi, preterquam in conuen- cione generali dum erimus simul cum Consiliarijs nostris. Si itaque aliquis post hanc Constitucionem nostram quomodocunque a nobis, existentibus in regno Polonie, kmethones aut terras sibi concedi vel priiis concessa per pri-

Uilegium nostrum Confirmari impetrauerit, huiusmodi Iiteras et priuilegia nostra in nichilum redigimus et non debemus tenere ea nos et successors nostri. Super emptis vero bonis Iiteras empticias vbique locorum, eciam in regno Polonie existentes, Confirmare debemus.

CAPITULUM XXVI

Itineranti ad curiam principis diuersandi gracia declinare licet nemini

Prohibemus ne quis subditorum nostrorum in Magnoducatu nostro Li- thuanie itinerans ad curias nostras audeat diuertere, nec Victualia aliqua sibi vel equis pabula illinc accipere, nec in piscinis nostris piscari. Que vero curie nostre sunt in desertis, in illis Iiceat diuersari, ita tamen, quod nullum ibi damnum presertim igne inferatur ab eis. Si quis autem, prohibicioni huic nostre contra veniens, aliquid premissorum Commiserit, talis tenebitur nobis duodecim siclos grossorum Iuere et dampnum reformare totum.

Rubrica SECUNDA

DE RE BELLICA ET MILITARi

CAPITULUM PRIMUM

Unus quisque, postquam annos perfecte etatis attigerit, tenetur ad bellum. Taxacio apparatus bellici

Constituimus de consensu Consiliariorum et omnium Subditorum nost­rorum, quod vnus quisque dux, baro, aulicus et vidua, eciam et orphanus, perfectam etatem habens vel non habens, et quilibet alter homo, perfecte etatis existens, bona terrestria possidens, tempore necessitatis cum maiestate nostra et Successoribus nostris aut circa Campiductores nostros, tenetur sem- icium belliciim subire et expedire ad Seruicium bellicum secundum Iaudum terrestre et prout tunc exegerit necessitas, hoc est ex hominibus tarn here- ditarys, quam aduenticijs, ex bonis tarn paternis, quam emeritis et emptis (prefer bona, que quis a nobis habuerit impignorata, tunc non erit astrictus ad expediendum de hominibus nostris secundum Iaudum, quod tunc promul- gatum fuerit). Expediet autem equitem in bono equo, qui non valeret ad minus quatuor sexagenas grossorum, in lorica et galea, cum cultro, scuto et hasta cum vexilliolo. Et qui nobilis aut ciuis non habuerit in suis bonis kmethones tot, prout in Constitucione Continebitur, is nichilominus debet solus proficisci et seruire iuxta valorem bonorum suorum. Et ille eciam, qui nullum hominem habuerit, debet proficisci solus iuxta possibilitatem suam vel quemadmodum ob subitam et Violentam necessitatem per nostras Iiteras in- iunctum fuerit. Et tenetur vnusquisque in loco, per Iiteras nostras assignato, Comparere et sisti, et prebere se ordinandum in exercitum et Conseribendum a Campiductore nostro vel successorum nostrorum die illo, qui per nos vel Campiductores nostros ad disposicionem exercituum et Conscripcionem as- Signatus fuerit et publicatus. Et si fuerint aliquot fratres indiuisi, tunc vnus eorum habilior de bonis eorum comunibus Seruicium bellicum adimplebit modo eo, vt supra scriptum est. Tenebuntur autem subditi nostri hanc consti- tucionem nostram tenere ad decennium, post decursum vero decennij semiet vnusquisque Secundiim summam facultatem suam, prout antea seruierunt.

CAPITULUM SECUNDUM

Tempore violente necessitatis dues et ceteri incole Magniducatus tenentur ad bellum. Et habetur pro absente, qui se Conscripcioni et ordinacioni non subiecerit

Uolumus eciam habere et Constituimus, vt tempore violente necessitatis ciues eciam et omnes subditi nostri, vnacum ceteris hominibus militaribus, ad

expedicionem bellicam proficiscantur vel cum consensu nostro expedient. Et si quis Subditorum nostrorum Supradictorum expedicionem bellicam non se- ruiuerit vel, veniens ad diem prescriptum, non se dederit conscribendum, et si eciam fuerit conscriptus, sed Ordinacionem exercituum non expectauerit vel prestito se ad Ordinandum soluerit tandem seu abierit sine voluntate campi- ductoris, talis ammittit bona sua eodem modo, tanquam non fuisset in expe- dicione bellica; erit vero hoc in gracia nostra.

CAPITULUM TERCIUM

Unus quisque ad prelium et iπdisponendis Cohortibus debet sisti sub vexillo districtus sui

Seuere precipimus, vt omnes subditi nostri, expedicioni bellice obnoxij, Ordinandos se in Chohortes prebeant et sistantur proprijs in personis non alibi quam sub vexillo districtus sui, in quo possessionati sunt. Secus vero, vbi speciale alicui Campiductoris accesserit mandatum. Si quis vero eo- rum habuerit seruicium apud aliquem baronem vel Consiliarium nostrum aut apud alium quempiam, ille locum suum circa dominum momentaneum altero quopiam, expedicioni bellice non obligato, occupet, suum vero distric- tualem locum, cui est obligacior, nullomodo deserere aut negligere presumat sub ammissioi bonorum suorum. Is autem, qui bona sua habuerit diuersis indistrictibus, debet cum tota sua commitiua ex bonis, tarn emptis emeri- tisque, quam paternis et vxoralibus, stare sub vexillo districtus illius, in quo paterna et precipua sita sunt bona eius. Item serui ducum baronumque, babentes bona Ieudalia sub ipsis dominis et alia empta sub maiestate nostra, immediate tempore necessitatis, relictis dominis suis, debent stare sub vex- illis propter bona sub maiestate nostra empta. Et si quis talium sub ve­xillo, sub quo bona eius empta consistunt, stare noluerit, is bona ilia am­mittit nobis.

CAPITULUM QUARTUM

Clerici de bonis sibi obligatis teπeπtur personaliter ad expedicionem bellicam, de paternis vero expediri sufficit

Spiritualis, bona impignorata possidens, tenetur de huiusmodi bonis ipsis propria in persona iuxta Constitucionem nostram seruicium nostrum et terres- tre exequi. Ille autem clericus, qui bona habuerit hereditaria, tenebitur ex eis ipsis bonis suis hereditarijs ad seruicium nostrum terrestre expeditare; de personis vero talium in nostra erit gracia.

CAPITULUM QUINTUM

Quo quis comitatu et quo apparatu Conscribendum_t et in instruendis Cohortibus sistendum se prebuit, eisdem perseueret. Equorum et colores, et signa notanda in conscripcione; et Castrametandum omnibus districtuarys simul

Item Constituimus, quod vnus quisque Subditorum nostrorum, modo pre- misso Conscriptus et in cohorte Iocatus, cum eisdem equis et cum eodem apparatu, cum quibus se instruction! exercituali prebuit, debet circa nos et eciam Campiductores nostros terrestres vel alios, a nobis ad id deputatos, in seruicio bellico perseuerare, famulos et apparatum suum, cum quo se instrv- endum prebuit et Conscribendum, ne dimiserit vsque ad dissolucionem to- talem exercitiium nostrorum. Quicunque vero Subditorum nostrorum hanc Constitucionem nostram transgressus fuerit, si erit possessionatus, perdit bona sua, perinde ac si non fuisset in expedicione bellica; si autem fecerit hoc Impossessionatus, vt sunt, qui pro Stipendio seruiunt, talis perdit honorem, perinde ac si de prelio aufuisset. Et propterea Vnusquisque in conscripcione et colores equorum suorum debet notari facere, et Caracteres eis in vstos depingi in registris Campiductoris. Necnon in Castrametando vniuersi district- uarij habeant staciones in simul circa vexilliferum suum; sparsim vero cas- trametari non Iiceat.

CAPITULUM SEXTUM

Quid tunc, dum quis ob infirmitatem expedicioni bellice interesse nequiuerit

Si quis fuerit vere infirmus et propter ea expedicioni bellice minus aptus fuerit, et !ilium ad rem bellicam idoneum non habuerit, vel esset ei Iilius seruiens in aula nostra aut diuisus ab eo, tunc infirmus ille prebeat se vehen- dum ad Campiductorem nostrum et infirmitatem suam ostendat. Et campiduc- tor, si censebit eum non esse ad rem bellicam idoneum propter infirmitatem, debet personam eius solius protunc ab expedicione bellica absoluere; quiqui- dem infirmus tenebitur loco sui de bonis suis famulos suos expedire ad bellum eodem modo, prout supra descriptum est, sub testimonio literarum campi- ductoris nostri terrestris. Si autem nequiuerit infirmus equitare ad campi- ductorem nostrum, tunc debet se insinuare official! et vexillifero, et duobus nobilibus, qui coram Campiductore nostro sub honore et fide referent eum ve- raciter infirmum esse. Et si vexillifer retulerit de aliquo bene valenti, asserens eumesse infirmum, et hoc contra eum probatum fuerit, tunc bona sua propria vexillifer ipse ammittit.

CAPITULUM SEPTIMUM

Idoneitas filij ad bellum pro patre discernitur per Campiductorem

Si autem quis bene valens habuerit filium, a se non diuisum et in aula nostra non seruientem, et habentem annos decemseptem, talis filius potest pro patre proficisci ad expedicionem bellicam. Et debet pater ipse cum filio eo ire ad Campiductorem. Si Campiductori Videbitur idoneus esse filius ad rem bellicam, tunc poterit patrem evincere in seruicio bellico, cum eo tamen comitatu, quocum pater seruire debuisset; si vero visum fuerit Campiductori non esse idoneum filium ad bellum, tunc pater ipse proficiscatur.

CAPITULUM OCTAUUM

Negligens diem prescriptum in registrum non Suscipiendus

Item constituimus, quod si quis terminum in expedicionem bellicam, a nobis Constitutum, neglexerit sine aliqua Iegitima causa et racionabili, eum Campiductori in registra sua suscipere et dona ab eo accipere non Iicebit sub gracia maiestatis nostre. Nec eciam Iicebit eis huius modi delinquentes celare a nobis: debent enim puniri secundum Iaudum nostrum terrestre, vt in posterum Studiosiores sint ad seruicium nostrum et defensam publicam. Et si campiductor, Constitucioni huic nostre Contraueniens, huius modi in Obedientes in registra sua susceperit, eoque tandem et aly se assecu- rauerint et interim nobis vel subditis nostris dampnum ab hoste Hlatum fuerit, volumus dampnum Hlud totum in ipso Campiductore resarciendum attendere.

CAPITULUM NONUM

Campiductorum scribe a Conscribendis militibus non exigant plus dimidio grosso ab equo

Prohijbemus, ne permittant Campiductores scribis suis in Conscribendis exercitibus exigere plus mediente ab equo pro Iabore scribarum ipsorum; et hoc tunc, dum Congregantur exercitus. Dum vero dissoluuntur seu di- mittuntur, siue in loco, siue foris, in campo vel in terra hostili, vbi iam necessitas reipublice cessauerit, tunc nichil ab eis campiductor percipiat, dimittat eos Iibere.

CAPITULUM DECIMUM

Hij, qui presidijs castrorum prefect! fuerint, a dimitteπdis militibus nichil percipiant

Prohibemus eciam, ne Campiductores alias capitanei nostri, aut qui missi fuerint ex brachio nostro super presidys, dimittentes milites post adimpletum seruicium nostrum, aliquid ab eis accipiant.

Et si quis hanc prohibicionem nostram fuerit transgressus, tunc tenebitur ei, a quo quid acceperit, reddere acceptum in duplo et nobis Iuere penam duo- decim Siclorum tot vicibus, quot fuerint persone, a quibus aliquid acceperit.

capitulum Vndecimum

Uexilliferis non licet absoluere quemquam ab expedicione bellica

Districte eciam prohibemus, ne quisquam Vexilliferorum audeat permittere nobili, vt domi remaneat, nec eciam post Conscripcionem et disposicionem exercituum sine scitu Campiductoris quempiam dimittere. Et si quis contra prohibicionem hanc fecerit aut nobilem, domi delitescentem, campiductori non reuelauerit, et aliquod premissorum contra eum probatum fuerit, tunc ille officium suum Vexilliferatus ammittit, simul et bona maiestati nostre.

capitulum Duodecimum

Discedens ab exercitibus ante dissolucionem, ammittit bona vt absens

Prohybemus insuper, ne quispiam expedicioni bellice obnoxius sine specia- Ii scitu nostro et Campiductoris nostri admissione ab exercitibus discerede presumat, donee omnes exercitus nostri et Consiliariorum nostrorum dissoluti seu dimissi non fuerint. Transgrediens vero prohibicionem hanc, ammitti bona, perinde ac si non fuisset in expedicione ilia.

capitulum Tredecimum

Quid cum vigili, qui in excubijs exercituum negligencia deliquerit

Si quis Subditorum nostrorum, in expedicione bellica missus per nos aut Campiductorem nostrum ad excubias contra hostes, non bene id perpenderit incuria sua vel in loco destinato non steterit et discesserit, vel non expectato termino Commutacionis abierit, et interim nobis vel exercitibus nostris illatum fuerit damnum ab hoste in hominibus vel equis bellicis, tunc talis vnus

quisque collum et bona ammittit; uam quidem animaduersionem reseruamus in gracia nostra.

capitulum Quatuordecimum

Ad presidia missus sistatur ibi ad diem prescriptum sub репа

Item Constituimus, quod si nos miserimus, vel Consiliarij nostri miserint quern in presidia ad arcem assignato ei die, quo ibi comparere debeat, et ille incuria sua ad diem prescriptum illuc venire neglexerit, et interim hostes arcem Hlam obsidione cinxerint, eciam si dampnum non intulerint, nichilo- minus neglector ille omnia bona sua ammittir mense nostre ducali. Si vero, quod absit, dampnum castro illi fuerit ab hoste illatum, tunc ille, qui neglexit diem, collum perdit et bona.

capitulum Quindecimum

Quid eis, qui in expedicione bellica predium aut horreum alienum invaserint

Constituimus, quod si quis nobilis in expedicione bellica inuaserit domum alicuius nobilis vel proficiscendo ad expedicionem ipsam in itinere raptitauerit et probatum fuerit contra eum quid rapuisse vel dampmficasse, tunc quocies id fecisse, videlicet domos aut horrea invasitasse vel in itinere raptitasse, compertus fuerit, tocies tenebitur Iuere violenciam.

capitulum Sedecimum

Commeatus in expedicione bellica quomodo Comparandus

Si cui in expedicione bellica defecerit commeatus ipsi ad victum aut equis, tunc is, adhibito sibi visore Campiductoris, eat et accipiat sibi et equis pro necessitate Victualia et soluat ea iuxta taxam institutam. Ligna licet accipere in Iocis stacionum, sed edificia domorum diripere, sepes exurere, stagna expis- cari et exundare, fruges calcare aut depascere non licet. Et si qui aliquod huius- modi damnum fecerint, tunc debent tales a Campiductoribus cathenis vincula- ri; et nichilominus dampnum Hlud reformare et violenciam soluere tenebuntur.

capitulum decimum septimum

Quid cum inferenti vim m expedicione bellica

Iis, qui in expedicione bellica inuaserit alterum in stacione vel tentorys suis violenter et wlnerauerit aliquem vel tetigerit saltern, ammittit, vt violator, collum.

Rubrica TERCIA

DE MANU TENENDO CORPORE MAGNIDUCATUS ET de Libertatibus Nobilitatis

CAPITULUM PRIMUM

Promittit princeps, quod Magnum ducatum et Consiliarios imminui non pacietur, пес deprimi

Cum deus fauerit nobis consequi aliud dominium, eciam et regnum, tunc dominium nostrum, Magnumducatum Lithuanie, et Consiliarios nostros non imminuemus in aliquo, sed ab omni Ieuitate et depressione, quern admodum felicis recordacionis genitor noster tempore principatus sui fecit, custodiemus.

CAPITULUM SECUNDUM

Promittit princeps bona Magniducatus ipsius non imminuere et alieπata recuperare

Item bona Magniducatus ipsius non diminuemus, sed, quod iniuste alien- atum fuerit vel illicite occupatum et impetratum, ad proprietatem Magnidu- catus ipsius reducemus et reducere volumus.

CAPITULUM TERCIUM

Dignitates et officia alienigenis non Conferenda

Item spondemus et promittimus, quod in terris nostris Magniducatus Li- thuanie fundos, castra, Ciuitates et quascunque hereditates, tenutas et que- cunque officia, honores ac dignitates nemini alienigene in vsum vel tenutam Conferemus, nee successores nostri conferent, sed tantum natiuis indigenis terrarum ipsarum Magniducatus concedentur.

CAPITULUM QUARTUM

Uetusta officia Conseruantur integra

Quamuis iura scripta Concesserimus terris Magniducatus Lithuanie, atta- men officia antiqua videlicet palatinatus uilnensem, trocensem et alios, nec- non Casteilanatus, cancellariatum, marsalcatus terrestrem et curiensem, cap- itaneatus et alia officia non diminuimus in aliquo. Debent Officiales ipsi singuli in suis districtibus administrare: iudicare, regere et ministeriales suos, alias

dzeczke, mittitare et officys suis vti secundum antiquam Consuetudinem; nisi iudicare debent eo iure scripto.

CAPITULUM QUINTUM

Tenute absentibus ex causis, intergum insimulatis, non auferende

Item tenute curiarum nostrarum et tiwnatus ob causas, in tergum sucges- tas, adimi per nos non debent. Et dum quis ex Officialibus fuerit apud nos tanquam dilapidator et dampnificator bonorum nostrorum accusatus, tunc vtraque pars debet coram nobis personaliter comparere et exaudito negocio reus iuxta merita punietur. Sine culpa vero tenutas non auferemus.

CAPITULUM SEXTUM

Ex seπatus consulto adyciendum iuribus et Constitucionibus antiquis

Item super Conseruandis antiquis priuilegijs et Consuetudinibus, in eis descriptis, Confirmatis et collaudatis, vel super nouis condendis et augendis, quod visum fuerit addendum ad nostram et reipublice vtilitatem, matura cum deliberacione et cum scitu, consilio et consensu Consiliariorum nostrorum Magniducatus Lithuanie consulemus et Ordinabimus.

CAPITULUM SEPTIMUM

Spondet princeps populo vniuerso Iibertates conseruare

Spondemus in nostre maiestatis persona, quod totam nobilitatem, duces et barones, et omnes boyaros communes, et ciues, et eorum homines conseruare circa immunitates et Iibertates, eis a predecessoribus nostris et a nobis con- cessas.

CAPITULUM 0CTAUUM

Liberum indigenis Magniducatus, vberioris fortune aut milieie gracia, egredi ad regiones externas preter hostiles

Indulgemus, vt duces, barones, nobiles et boyarf predict! habeant Iiberam facultatem egredi de terris nostris predictis Magniducatus etc., propter asse- quendam vberiorem fortunam et in actibus militaribus se exercendum, ad quascunque regiones externas preter hostium nostrorum terras. Ita tamen, quod ex bonis ipsorum taliter egrediencium seruicia nostra non negligantur, sed tanquam presentibus eis exibeantur nobis et successoribus nostris tocies,

quocies opus fuerit iuxta Constitucionem terrestrem. Et si aliquis, ita egressus ad regiones externas, reliquerit domi patrem et is moreretur tutore bonis non constitute, tunc nos Constituemus huiusmodi bonis tutorem, qui seruicium terrestre subeat; et absenciam propter filij aut fratris bona non amittuntur.

CAPITULUM NONUM

Mortuis parentibus Iiberi sexus Vtriusque a bonis non alienandi

Post obitum parentum Iiberi — filij et Hlie — a bonis paternis et hereditar- ijs non debent alienari, sed cum ρosteris suis Iegitimis bona ea plenarioiure obtinebunt, quemadmodum duces, barones, nobiles et ciues regni Polonie sua obtinent et in vsus conuertunt suos.

CAPITULUM DECIMUM

Plebei nobilibus non preferendi

Item Ignobilitatem super nobilitatem non extollemus, sed totam nobili- tatem Conseruabimus in eorum honoribus.

capitulum Vndecimum

Modus probande nobilitatis

Si quis obiecerit alicui, quod non sit nobilis, tunc ille, qui se deducit, debet statuere ex patre et matre duos nobiles et hy debent iurare. Et si stirps eius exoluerit, tunc nobiles Circumvicinos, qui eum sciant esse nobilem, statuat; et debent hy nobiles circum vicini, eius constitui, iurare circa eum, quod nobilis est ipse ex genere. Et si fuerit alienigena aduena, tunc debet proficisci ad terram suam, vnde est ortus, et ibi coram officio deducere nobilitatem suam et ab officio illo Iiteras sub sigillo debet afferre, probans nobilitatem suam. Et si illic, in patria eius, fuerint bella, debet tunc statuere duos homines nobiles conterra- neos suos, ethy debent circa eum iurare, quod sit ex genere nobilis; et ita fiat deductio.

capitulum Duodecimum

Quid ei, qui Hlegitimitatem procreacionis obiciens alteri, defecerit in probacioπe; et quid tunc, dum filius reputatur a patre naturalis circa nouercam, habitus pro Iegitimo circa matrem

Saucimus, dum quis dixerit alteri, quod mali thori sit filius, et hoc contra eum non probauerit, talis tenetur impulsatum iudicialiter expurgare sub his

verbis: «Quod asserui contra te, quod esses mali thori filius, hoc contra te tanquam canis». Et nichilominus eo modo debet probari contra bastardum: si pater Iegitimus abdicauerit eum et recognouerit, quod is eius non sit filius, vel in testamento expresserit, exheredans eum ab omnibus bonis suis, vel, si cum non copulata coniuge procreauerit eum, tunc talis reputabitur pro vero bastardo. Alio vero nullo probacionis genere debet probari contra eum. Et nichilominus pater filium circa nouercam non debet a bonis alienare et rep- utare eum pro bastardo, cum eum circa matrem eius habuerit pro filio.

capitulum Tredecimum

Is, cui obiectum contra nobilitatem negatur, expurgacionis oneri non subiacet

Dum quis nobilis nobili Ignobilitatem obiecerit et ad iudicium propterea vocatus id negauerit, tunc illi, cui obiectum fuerit, non nocet, nec oniis ex- purgande iure nobilitatis incumbit.

capitulum Quatuordecimum

Quid ferienti nobilem

Feriens nobilem nobilis Iuat penam secundum Consuetudinem iuris duo- decim siclos. Simplex vero plebeus vel ciuis, si scilicet manum in nobilem extenderit et Sanguinauerit eum, et hoc contra percussorem ilium iure pro- batum fuerit, tunc non alio modo puniri debet, quam amputacione manus; hoc autem si ciuis non fuerit de senatu. Si autem fuerit de consilio et percusserit nobilem, tunc eodem modo vt nobilis Compensabit duodecim siclis, manum vero non ammittit.

CAPITULUM XV

De iure feudali et de vassallis

Si quis ex subditis nostris ab aliquo duce, barone vel a quocunque emerue- rit bona immobilia, tunc ei et successoribus eius liberum erit, relictis bonis illi domino suo vel successoribus eius, secundum Iiteras, sibi desuper conces- sas, recedere quo voluerit; nisi forte Iiteris huiusmodi, ei concessis, expres- sum fuerit, vt posset cum huiusmodi bonis seruire, cui voluerit. Et si quis huiusmodi Iiteras famulo concedere voluerit, tunc, conuocatis hominibus bo­nis extraneis, sub suo sigillo et sub sigillis et bono testimonio hominum concedere debet. Et tenetur dominus solus aut per Iiteras suas petere nos, vt hoc ei Confirmaremus; huius modi Iitere tenebuntur. Si autem, mortuo dom­ino, Volentibus filys eius diuidere bona, et vasallus, habens emerita bona, tunc circa diuisionem mencionem de hoc non fecerit, nec Iiteras ostenderit, et si

dominus іііе huiusmodi donacionem suam per Iiteras nostras еі Confirmari non procurauerit et filij bonorum diuisionem perficient, tunc huiusmodi Iitere vigorem non habebunt, quia obticuit, et deuoluuntur bona ea iterum ad here- dem; et tenetur vasallus de bonis seruire ei, cui in diuisione cesserit. Et si noluerit ei seruire, tunc debet bona referre cum toto eo, cum quo sibi collata fuerint; ipsi vero liberum est abire cum omnibus rebus eius.

capitulum Sedecimum

Literas officialium irreuereπter tractans incurrit mulctam

Item Constituimus: si quis Iiteras palatinorum, Capitaneorum vel tenutar- iorum nostrorum irreuerenter tractauerit aut Iiteras proiecerit, talis incurrit penam, tanquam pro violencia, duodecim siclorum grossorum; Seruitori autem illi Compensacio iuxta genus eius, si id contra eum probatum fuerit iure.

CAPITULUM DECIMUM SEPTIMUM

Taberne vage prohibende per officiates

Constituimus et precipimus omnibus palatinis, Capitaneis et tenutarys Magniducatus nostri Lithuanie, vt non permittant fieri tabernas vagas in Iocis Illicitis et presertim ne exerceantur taberne, nisi que per Iiteras nostras speciales fuerint admisse. Quapropter mandamus, vt unus quisque vestrum huiusmodi tabernas Spiritualium seculariumve, baronum et omnium general!- ter apprehendat et omnia vasa, in quibus ceruisia braxatur, capiat et porrigat ea ad curiam nostram. Nam per huiusmodi tabernas multa Iurticinia fieri solent et census imminuitur noster ac eorum, qui legitime a nobis per Iiteas nostras concessas habent tabernas.

Rubrica QUARTA

DE IURE DOTIS ET DOTALICY

CAPITULUM PRIMUM

Uidua, relicta cum filys, residet in dote, si fuerit ei refbrmata; sin autem, tunc accipiat equalem partem bonorum cum filijs

Uidua, residens in sede viduali, si fuerit dotata a marito suo et filios ha- buerit adultos, debet residere in dote tantum sua; et fily debent admitti ad omnia bona et ad thesauros patris, qui et Seruicium terrestre Supportare tenebuntur. Si autem fuerit non dotata a marito suo, tunc accipit equalem partem a pueris perfecte etatis in omnibus thesauris et bonis, mobilibus et immobilibus.

CAPITULUM SECUNDUM

Relicta sterilis remanet in dote. Et si indotata fuerit, tunc in tercia parte scilicet bonorum mariti; et due propinquis

Attendentes, quod dum vidue steriles resident in sede viduali, multum tunc dampni infertur ab eis reipublice per id, quod seruicia non exibentur ita vt decet et propinquis bona deperduntur, Constituimus itaque in hunc modum. Vidua sterilis, pueros non habens, si fuerit dotata a marito suo, debet residere tantum in dote et bona omnia dewoluuntur propinquis. Si autem non fuerit dotata a marito, tunc in tercia parte residebit quousque nitpserit. Et si non nupserit, tunc ad finem vite sue in ipsa tercia parte residebit; et propinquis omnia bona deuoluuntur, et ipsi Seruicium nostrum exibebunt.

CAPITULUM TERCIUM

Uidua fecunda indotata accipit partem bonorum mariti equalem cum pueris et earn alieπare non potest; et crinili a pueris caret

Uxor, que dotem a marito reformatam non habuerit, sed procreauerit ex eo, mortuo eo relicta vidua debet accipere equalem porcionem cum pueris suis in bonis et thesauris et in ilia porcione residebit vidualiter ad mortem; et pueris mouere earn de porcione ipsa non Iicebit. Et si voluerit nubere, tunc huiusmodi partem suam debet pueris relinquere et pueri ei crinile soluere non tenebuntur.

CAPITULUM QUARTUM

Vidua fecuπda indotata accipit partem bonorum mariti equalem cum a se geπitis, simul et priuignis; et si sterilis fuerit, tunc cum priuignis. Mobilium vero est expers preter Specialiter donata a marito

Similimodo et superducta, si habuerit pueros cum suo marito, tunc debet cum priuignis et suis pueris in omnibus bonis eciam equalem habere partem et in thesauris. Si vero nouerca ipsa non habuerit pueros cum eo marito suo, tunc cum priuignis in bonis equalem accipiet partem; in thesaur vero puerili- bus non habebit, nisi tantum suum apportatum vel a marito ex gracia speciali- ter datum de rebus mobilibus. Sedebit autem super ea parte nouerca ad vitam. Si vero nupserit, tunc partem illam debet pueris relinquere; et crinile non tene- buntur pueri soluere scilicet ei, que dotem a marito reformatam non habuerit.

CAPITULUM QUINTUM

Vidua sterilis indotata remanet in tercia parte bonorum mariti guo ad vixerit vel nupserit

Uxor, que fuerit orba relicta sine prole et dotem a marito reformatam non habuerit, debet residere in tercia tantum parte bonorum, et due partes eorum devoluuntur ad propinquos; ita et ilia tercia tandem post obitum vidue ipsius, vel post quam ad secundas Conuolauerit nupcias.

CAPITULUM SEXTUM

Tutela puerorum potest committi cuiquam, eciam extraneo. Et pupilli, sine tutore relicti, fiunt in tutela matris; et ipsa perdit tutelam ab vsu eius et consceπsu thori alterius

Statuimus insuper, quod si aliquis vir excedens e viuis vel per testamen­tum Commiserit pueros suos et bona cuiquam amico suo, eciam si extraneo, cut tutela ipsa iure natural! non competat, debet ille habere in tutela bona et filios eius, et vxor in dote tantum sua residebit. Si vero quis decesserit pueris suis nemini commissis, tunc vxor fouebit pueros et in omnibus bonis residebit in sede viduali ad annos perfectionis puerorum, qui dum etatem perfectam at- tigerint, tunc mater cedet eis de bonis et ipsa residebit in dote ad vitam. Si vero dotem non habuerit, tunc equalem partem accipiet inter pueros suos. Et si vnum tantum habuerit filium, tunc ei tenetur cedere de duabus partibus bonorum, ipsa vero remanebit in tercia. Si autem vidua, habens pueros in tutela sua, ad secundas se Contulerit nupcias, tunc propinquis cedit tutela puerorum et bonorum. Non Iicebit vero propinquis stringere dotatam illam de

bonis dotis eius, vsque quo pueri perfectam Consequentur etatem, et tunc pueri ipsi debent bona huius modi eximere a matre, et hoc; videlicet, si se­cundum Conscenderit thorum. Et si que vidua, residens in sede viduali cum pueris suis, dotata vel indotata, a nupcijs secundis se abstinens, residens Vidualiter, bona et thesauros ammiserit homines dispulerit, serebsczynas et mulctas pro se acceptauerit et bona ea vastauerit, tunc patrui, et in defectu eorum propinqui, debent citare earn ad terminos prefixes ad presenciam nostri vel Consiliariorum nostrorum et huius modi deperdiciones contra earn probare. Et si hoc probauerint, tunc debebimus nos vel Consiliarij nostri pueros et bona de manibus eius eximere et conferre in tutelam patruis aut propinquis propter excessum eius; et ipsa, si erit dotata, remanebit tantum in dote sua, sin autem, tunc accipiet porcionem equalem cum pueris et possidebit earn ad mortem; tandem et ea porcio tercia redibit ad pueros vt supra. Si autem pueri ipsi caruerint patruis et propinquis, tunc nostri vel Consiliariorum nostrorum erit officij extraneum aliquem probum hominem ad ea bona in tvtorem dep- utare, qui viduam et bona, et pueros in tutela debebit habere et non permit- tere bona et thesauros perdere, quousque pueri eius annos perfecte etatis Consequentur.

CAPITULUM SEPTIMUM

Dotalicium filiabus quantum vni, tantum et ceteris singulis. Et orbe ac Indotaliciate virgiπes quotquot fuerint omnes, ex quarta parte bonorum pro dotalicys Contentantur

Dum moritur pater vel mater, vna filiarum in vita sua nuptui tradita, ce­teris in celibatu relictis, tunc quantum pro dotalicio datum fuerit prime, tan­tundem dari debet et ceteris singulis. Et eciam si parentes excesserint filia sua nuptui nondum tradita, sed dotalicio inscripto, tunc debent ita expediri, prout pater vel mater inscripserint. Si vero nec datum fuerit dotalicium a parentibus, nec inscriptum circa obitum eorum, tunc debent iudices omnia bona ad summam pecunie computare et quantum valuerit quarta pars, eciam si multi essent filij et vna filia, debent tamen dare ei in dotalicium tantum, quantum valet quarta pars. Et si eciam vnus esset filius et multe filie, tunc ad omnes filias quarta pars debet in taxa diuidi et vnicuique dotalicium equale de ipsa quarta parte dari debet.

CAPITULUM OCTAUUM

Dos reformanda circa nupcias

Antequam tradat nuptui filiam, prius dos ei reformari debet. Et si quis tradiderit filiam marito, dote ei non refbrmata, tunc puella et crinili care­bit ilia.

CAPITULUM NONUM

Nubentes ad regiones externas Contentantur pecunia pro bonis immobilibus

Constituimus, quod si pater vel mater dederint filiam nuptui extra Mag­num ducatum Lithuanie ad terram externam, vt ad regnum Polonie vel Mazouiam, aut ad quamcunque terram, habentes bona paterna vel materna sua, et puella ipsa haberet fratres, et in defectu fratrum tantum sorores, tunc ipsi fratres aut sorores debent taxare bona ilia et soluere ei pecuma, quantum ipsa pars eius valebit. Et hereditatem ipsam eius obtinebunt fratres ipsi eius vel sorores. Et si fratres ac sorores ei non fuerint, nisi patrueles vel alij propinqui, tunc ipsi propinqui aut fratres eius debent similiter ei pro bonis iuxta valorem bonorum ipsorum soluere et dare in dotalicium ei ad terram erus, quo transmigrauerit, prout alijs puellis dotalicia dantur in Magnoducatu Lithuanie. Debent autem ea ipsa bona puelle paterna vel hereditaria devolui ad ipsos fratres et sorores vel ad quoscunque propinquos eius, qui expedi- cionem ei fecerint. Et iam puella ilia ad ea ipsa bona hereditaria aut pater­na peruenire et propinquitatem aliquam habere non potest, similiter nec maritus eius.

CAPITULUM DECIMUM

Nubentes sine consensu parentum ammittit dotalicium; similiter et hereditatem, eciam si vnica fuerit heres

Filia, que sine consensu patris aut matris nupserit marito, Iabitur a dota- Iicio paterno et materno, et a bonis maternis. Et si vnica patri fuerit, tunc patrimonium devoluitur ad propinquos exclusa huius modi filia.

capitulum Vndecimum

Uirgines orphane, sine consensu propinquorum nubentes, ammittun bona propinquis

Uirgo orphana, orba parentibus, minorennis si nupserit sine voluntate patruorum aut fratruum suorum, Iabitur a bonis omnibus. Et si fuerit perfecte etatis et fratres aut patrui eius detinuerint earn et noluerint tradere earn nuptui, tunc nichilominus non Iicebit ei authoritate sua attentare connubium, sed debet confugere ad alios Consanguineos suos vel ad officium; et officium vel consanguine! eius tenentur Consentire ei ad nubendum. Tunc ipsa, dum cum voluntate officij vel propinquorum, si eciam annos perfecte etatis habens, nupserit, boha non ammittit.

capitulum Duodecimum

Bona materna cedant equaliter filys et filiabus; paterna vero filiabus non, nisi ad expedicionem dotalicialem obligantur

Decernimus, quod dum fuerint aliquot germani fratres et sorores, diuisi vel indiuisi, et ex eis aliquis frater decesserit, tunc sors eius in bonis paternis ad fratres tantum devoluitur. Et si bona materna aliquo modo deuoluta fuerint tunc soror equalem cum fratribus huius modi bonorum percipit porcionem; de paternis vero ei expedicio.

capitulum Tredecimum

Parens filium, facto verbove ab eo offensus, potest exheredare. Non tamen licet ei bona sua alienare a propinquis prefer terciam partem. Et ex heredacio fit coram magistratu

Saucimus, quod si filius patrem feriendo tetigerit vel confusionem, anxi- etatem aut impedimentum ei intulerit, tunc pater potest a tali filio totum eius patrimonium alienare. Et si is, qui filium ex heredauit, plures filios non habue- rit, tunc duas partes bonorum suorum non potest alienare a propinquis; ter­ciam vero partem Iicebit ei Conuertere iuxta placitum. Et mater eodem modo, si a filio vel filia fuerit ignominia affecta, potest exheredare eos ex bonis suis maternis. Attamen non potest pater neque mater exheredare eos ex bonis per testamentum, sed venientes ante presenciam maiestatis nostre aut officialis, debent exponere et dare contra eum racionabiles causas; tunc poterint propter excessum eius malum exheredare per Iiteras.

capitulum Quatuordecimum

Filij ex vxore prima, secunda et reliquis, quotquot fuerint, hereditant equaliter omnes

Si quis habuerit pueros cum vxore prima et post eius obitum cum secunda similiter prolificauerit, tunc pueri eius, quemadmodum ex prima vxore, ita et ex secunda ac eciam ex tercia vel quarta, aut quotquot fuerint, equalem in omnibus bonis eius, tarn paternis, quam seruicio vel emptione acquisitis, habebunt diuisionem.

capitulum Quindecimum

Inuite nuptui non tradende Virgines пес vidue

Item promittimus et pollicemur de gracia vel Iiberalitate nostra, quod con- Seruabimus nos et successors nostri omnes ducum, baronum et nobilium relictas coniuges viduas et virgines in Iibertatibus earum; et vi eas invi- tas nuptui alicuius tradere nobis non Iicebit sine earum voluntate, sed vni- cuique earum liberum sit, vt cum consilio amicorum suorum nubant cui voluerint.

Rubrica QUINTA

DE TUTELA ET TUTORIBUS PUPILLORUM

CAPITULUM PRIMUM

Pupillus, adeptus perfectam etatem, potest repetere iure bona per negligenciam et contumaciam tutoris ammissa

Si tutor naturalis vel deputatus negligencia sua ob contumaciam ammis- erit aliquid ex bonis pupillorum in minorennitate eorum, tunc pueri ipsi, adepti perfectam etatem, possunt suum iure requirere ab eo, qui huiusmodi bona tenuerit; dummodo tamen, adepti etatem perfectam, prescripctionem terrestrem non neglexerint.

CAPITULUM SECUNDUM

Tutor potest bonis pupillorum acquirere aliquid, sed ammittere non; et actio pupillo iure competens silencio tutoris non perimitur

Cum orphanis et pupillis iniuria super quocunque infertur, tunc tutor ha- bebit facultatem iure illud requirendi sed non ammittendi aliquid pupillorum. Et si eciam aliquid ipse ammiserit nichilominus pueri adepta etate repetent vt supra. Licebit eciam eis adepta etate pro omnibus iniurijs suis, per tutores non prosecutis, coram officijs suis agere, dummodo adepti etatem prescrip- cionem terrestrem non neglexerint.

CAPITULUM TERCIUM

Pupilli, in indicium pro immobilibus vocati, respoπdere non tenentur, πec tutor ad perfectam etatem eorum

Pupilli, si fuerint citati ad iudicium occasione bonorum patemorum vel matemorum aut emptione vel seruicio acquisitorum, non tenebuntur respon- dere in iudicio ipsi, nec tutor eorum. Et iudicium debet negocium ipsum differre et suspendere ad annos puerorum perfectos. Qui quidem pueri, post- quam annos perfecte etatis Consequentur, tenebuntur parti conquerenti, dum fuerint legitime ad id citat, respondere, excepcionem prescripcionis ob tarn diutinum Silencium non opponentes; dummodo ipse Conquerens post assecu- tos ab eis perfectos annos prescripcionem non neglexerit.

CAPITULUM QUARTUM

Transit in rem iudicatam, quod ammittitur in iudicio per vnum ex fratribus; et miπorennitas aliorum fratrum non differt indicium

Constituimus, quod dum fratres in diuisi, perfectam habentes etatem, vnum ex se ipsis fratrem in bonis relinquerint et is, pro maiore in bonis relictus, ad iudicium ab aliquo Conquerente fuerit citatus, et ammisert causam Communem suam et fratrum suorum, tunc alij fratres eius germani non habebunt facultatem huiusmodi decretum iudiciale in iure postea reformare, sed quod per fratrem suum ammiserunt perpetuo de hoc silere debent. Et si fratre vno, etatem perfectam adepto, bona eius et aliorum fratmm eius mi- norennum venerint de cura tutorum in manus eius, tunc frater ipse etatis perfecte, si occasione cuiuscunque rei bonorum aut fundorum citatus fuerit, tenetur respondere coram iudicio non expectatis annis fratrum suorum. Et quidcunque in iure Iucrabitur, tenetur hoc cum fratribus, dum annos perfectos Consequentur, diuidere equaliter. Si vero aliquid in iure ammiserit, id fratribus reformare non tenebitur; non Iicebitque fratribus, eciam dum fuerint adulti, hoc ab eo vel ab illo, cui adiudicatum erit, repetere.

CAPITULUM QUINTUM

Non licet tutori bona pupillorum vendere aut ammittere, et nec Iimitare

Item statuimus, quod tutor non potest hereditatem pupillorum vendere aut quocunque modo ammittere, nec eciam Iimitare. Et si secus feceri, tunc pueri, perfectam adepti etatem, habebunt facultatem bona sua a possessore iure repe- tendi, non obstante prescripcione, dum earn post assequcionem perfecte etatis non neglexerint.

CAPITULUM SEXTUM

Pupilli tenentur respondere in iudicio in quatuor casibus

Pupilli, citati ad iudicium in minorennitate sua, in quatuor tantum casibus respondere tenentur. Primo, si pater eorum existens in vita tenuerit bona aliqua impignorata et propinquus, volens bona ea eximere ab eis, Citauerit eos ad accipiendum pecuniam, tunc pupilli ipsi tenentur pecuniam per tutorem suum accipere et de possessione bonorum Impignoratorum cedere eximenti. Secundo, si pater eorum Hdeiusserit cui pro aliqua re et occasione huiusmodi Hdeiussionis aduc ipse pater viuens citatus fuerit ad iudicium, tunc post mor­tem eius Hlij a Hdeiussore in iudicium ad euincendum citat tenebuntur res­pondere et euincere eum de Hdeiussione, annos perfectos non expectantes. Tercio, si pater in vita sua habuerit pro, aliqua hereditate actionem eaque non

determinata decesserit, tunc pueri tenebuntur respondere per tutorem; si autem citatus dumtaxat fuerit pater eorum et in iudicio non steterit, tunc huiusmodi causa debet differri ad annos pueromm, qui in Ininorennitate sua respondere pro eo non tenebuntur. Quarto, debita patris sui tenebuntur sol- uere Hiinorennitate non obstante.

CAPITULUM SEPTIMUM

Primogenito adulto admiπistranti bona fratrum pupillorum et sua indiuisa, aliquid eorum alienare non licet; secus vero, dum debita Iiquida parentum id exigerint. Et prescripcio non obest existenti extra patriam in seruicio, studio vel Captiuitate

Sancimus, quod senior filius seu primogenitus, bona communia fratrum et sua administrans, non habeat facultatem, huiusmodi bona fratrum suorum indiuisa sub quocunque modo, colore vel exquisicione quacunque, preter par­tem Concernentem se, obligare, vendere, impignorare, alienare seu perdere, nisi forte debita parentum eorum inscripta vel iure comperta id exigerint. Qua quidem necessitate exigente, primogenitus ipse, cum scitu et consilio senio- rum amicorum domus sue, potent bona fratrum suorum in pecunia obligare atque huiusmodi debita patris aut matris ex omnibus porcionibus persoluere ex ea ipsa pecunia; ita tamen, quod summa pecunie, super bona fraterna accepta, non excedat sumam debitorum parentum. Si autem debita ipsa vel solucio aliqua iudicialiter decreta exigue fuerint quantitatis, tunc primogeni­tus, prouiso prius victu domestico vel alijs necessitatibus rei familiaris, debet ex censibus et prouentibus bonorum Fraternorum debita ea exigua exoluere, residuum vero, quod supererit, Hdeliter Iratribus conseruare. Et si secus fecer- it, tunc huiusmodi bonorum fraternorum obligaciones et inscripciones invali- das et nullius momenti esse decernimus. Et fratres, quorum bona eo vel alio Hlicito modo, adepti perfectam etatem prescripcionem non neglexerint, pos- sunt hoc iure repetere. Ille vero, qui contra hoc edictum nostrum pecuniam super bona fratrum sine omnium eorum plenario consensu improuide dederit, ab illo primogenito vel successoribus eius pecuniam earn repetet. Et si quis, adultus eciam, fuerit in seruicio in regione externa aut in studio, aut in ma- nibus hostilibus, ei prescripcio non obest, si rediens non neglexerit earn.

CAPITULUM OCTAUUM

De officio tutoris electi

Hij, quibus quis liberos suos, vxorem et bona in tutelam commiserit, ge- rant se in eo ipso tutorio officio in hunc modum. Accipiant ab officio districtus visorem et cum eo tres nobiles fide dignos et cum hijs testibus Conscribant omnia ilia bona, homines et prouentus, armenta, equos, familiam illiberam,

thesauri — aurum, argentum, clenodia, ρecunias, gemmas — vestes, armaturas et alias omnes res mobiles et accipiaπt desuper a testibus illis, visore et nobilibus fidedignis, registra sub sigillis eorum bina; quequidem registra vna aρud se seruent, alia vero dent districtus illius palatino aut capitaneo. Et dum pueri peruenient ad annos perfectos, tunc tutores tenebuntur eis omnia iuxta ilia registra reddere integre et omnes prouentus ex bonis eorum, dacias mellis, grossorum, et quodcunque per id tempus collegerint, debent reddere pueris.

Pro suo vero Iabore ea, que ex agricultura, molendinis et ex iurisdicione proueniunt, conuertent tutores ad vsus suos et ad subeunda seruicia terrestria ac ad nutricionem et Vesticionem puerorum. Et cum qua agricultura acceperint bona, cum eadem debent restituere. Serebsczijznas et penas tutores, prouentus alios vel thesauros ammiserint aut homines dispulerint et hoc contra eos probatum fuerit, tunc ex suis bonis tenebuntur pueris omnia iuxta registra adimplere.

CAPITULUM NONUM

Bona, existeπcia sub tutela alicuius vel obligacioπe, non sunt obnoxia excessibus eius aut debitis, sed res eius proprie vel persona

Si quis, bona aliena in tutela vel obligacione possidens, fuerit de aliquibus iniurijs Vicinalibus aut debitis, aut mulctis nostris, vel in alijs actionibus conuictus, talis, cuiuscunque sexus fuerit, si in suis proprijs non erit posses- sionatus, tunc in mobilibus bonis suis, in defectu vero eorum in persona sua, in huiusmodi rebus adiudicatis mulctari debet.

CAPITULUM DECIMUM

Execucio testamenti extinctis executoribus incumbit magistratui

Si contigerit, quod executores alicuius testamenti, inchoato et non perfec- to execucionis huiusmodi officio, e viuis excesserint, tunc facultas et dispos- icio ilia, que eis a testatore fuit commissa, devoluitur ad officium illud, cuius sub districtu id contigerit; et officium ipsum debet testamenti illius execu- cionem iuxta testatoris vltimam voluntatem ad finem deducere.

capitulum Vndecimum

Bona, in dote assignata, excessibus viri vel debitis post Conetraetis non subiacent, nisi dotata particeps fuerit excessus

Si alicui homini terrestri propter quempiam excessum eius aut pretextu alicuius rei iudicate bona eius hereditaria aut obligatoria fuerint adempta aut

in debito porrecta vel adiudicata, et super eisdem bonis priori inscripcione vxor eius habuerit refbrmacionem dotis sue Iegitimam inscriptam prius quam ille reus factus est ex iure, tunc huiusmodi reformacio eius teneri debet, excepto crimine furti, si vxor ipsa dotata vna cum marito rerum Furtiuarum conscia fuerit et in vsu earum particeps.

capitulum Duodecimum

Bona, per fratrem inscripta vni, redimuntur per alios, et hoc infra decenπium

Si quis fratri suo vni vel sorori ab alijs fratribus et sororibus totam suam partem bonorum paternorum vel maternorum in summa pecunie inscripse- rit, tunc fratres ceteri et sorores, summa pecunie ei, cui fuerit inscriptum, reposita, bona ilia inter se diuident, si decennalem non neglexerint pres- cripcionem.

capitulum Tredecimum

Non valet disposicio bonorum, nisi fuerint actu in manu disponentis

Si quis inscribendum duxerit alteri bona ad se ventura dotalicialia aut materna, aut que debent devolui ad eum propinquitate post aliquem propin- quum eius orbum et sterilem, et ille aduc viueret, tunc non licet huiusmodi bona, in futurum deuoluenda, inscribi, donari, vendi, nec in summa aliqua ob- Iigari vsquequo in manibus inscribentis fuerint. Et si que super huiusmodi bonis devoluendis inscripcio facta fuerit, talis nullius est valoris, quia nemo potest dare alteri, quod ipse in manibus suis non habet. Et si ille, qui inscrip- serit aliquid a suis propinquis, ipse prius decesserit, vtique inscripcio ea in nichilum Conuertitur et reddit hoc ad propinquos.

capitulum Quatuordecimum

Redempturus bona obligata citet, quibus obligacio seruit, omπes, non vnum

Si quis requisiuerit ab aliquo bona propinquitatis sue et possesor ille bo­norum allegauerit non vni sibi, sed et alijs per easdem Iiteras esse inscriptum et noluerit sine Consortibus respondere, tunc ille, qui querit bona, tenetur citare omnes, quibus inscripcio semit; et interim, quoad causa ipsa determi- nabitur inter eos, possidebit bona idem, cui inscripta sunt.

capitulum Quindecimum

Testari quibus licet et quibus non

Testamentum super rebus suis condere licet vnicuique preter personas infrascriptas, que quoniam secundum ius nichil suum proprium habent, ideo non possunt Iegare. Videlicet pupilli, religiosi, professi ordinis approbati, filij a patre non emancipati alias indiuisi preter peculium castrense eorum, idest res milicia acquisitas, item in potestatem alterius dediti videlicet et qui alicui cum rebus suis traditi fuerint, item dementes, heretici, illiberi et a racione delirantes; possunt tamen hij, cum redeunt ad se, condere testamenta.

capitulum Sedecimum

Testamentorum Condendorum modus; et bona empta alienantur vt mobilia. Permittitur Iegari bona immobilia ecclesie, sed saluo seruicio terrestri

Si quis super rebus suis mobilibus aut immobilibus bonis emptis voluerit testamentum condere, tunc talis, eciam si infirmus fuerit, sed compos racio- nis, habebit Facultatem res suas, bona empta, Iegare cui voluerit, tarn spi- ritualibus, quam secularibus personis, ad hibitis ad id presbiteris vel alijs tes- tibus Hdedignis₁ vel notario publico iurato. Et si tandem moritur et huiusmodi Voluntatem suam vltimam morte confirmat, eciam si sigilium non apposuerit, valet huiusmodi testamentum. Et is, qui post conditum a se testamentum suum rerrtanserit viuus, habebit Facultatem testamentum suum mutandi to- cies, quocies voluerit; vltimum vero, morte Confirmatum, legitime factum in robore persistit. Bona potest quilibet empta per testamentum velut et mobi- Iem rem alienare et vendere cui voluerit. Si vero quis bona empta voluerit inscribere ecclesie, hoc faciat ita₁ quod clericus₁ qui bona ilia possidebit, serui- cium terrestre equester et armate debeat Supportare secundum Iaudum ter- restre. Et eciam exnunc statuimus, quod quecunque bona inscripta fuerint ecclesie, tunc ex illis bonis debet fieri seruicium terrestre, vt fuit prius ex eis.

CAPITULUM XVII

Inscriptio bonorum immobilium acquisitorum vel tercie partis hereditariorum, semel alicui facta, reuocari non potest

Si quis coram magistratu vel testibus Hdedignis inscripserit per Iiteras alicui terciam partem bonorum aut emptionem, aut mobilem aliquam rem, et si eciam Superuixerit, tunc iam huiusmodi inscriρtio durat in valore per- petuo et ille iterum reuocare earn vel alteri itidem secundario inscribere non potest.

CAPITULUM XVIII

Testes testameπtis adhibeπdi quales, et qui поп

Ordinauimus, vt circa condenda testamenta testes adhibeantur Iidedigni₁ non suspecti. Non possunt autem testamentorum testes esse: primo, hij, quibus sua testamenta facere non licet, item femine necnon executores vel tutores eiusdem testamenti, item nec Iegatarij, quibus videlicet aliquid eodem Iegatur testamento.

Rubrica SEXTA

de Iudicibus ет Iurisdicione eorum

CAPITULUM PRIMUM

Iudicandum Iegibus his scriptis, et quid seeus iudicaπti; et contra quid a seπteπcia iuridica appellant!

Saucimus₁ quod Vnusquisque palatinus₁ Capitaneus marsalcusque terrestris et marsalcus curialis, et tenutarij nostri₁ quilibet in suo districtu, debent subditos nostros iudicare et regere non aliter₁ sed hijs scriptis Iegibus, quas vniuersis subditis nostris Magniducatus dedimus. Et si alicui iudicato videb- itur iniuria, quod non secundum ius hoc scriptum sit iudicatus, tunc coram nobis vel in absencia nostra coram Consiliarijs nostris, vbicunque in prima conuencione erunt₁ ille, cui visa fuerit iniuria, debet pro eo contra ilium of- ficialem nostmm conqueri; et debebimus nos vel Consiliarij nostri Iibrum iuris script! reuoluere et attendere. Si causa ilia fuerit iudicata secundum descrip- cionem iuris ipsius, tunc sentencia officialis illius transit in rem iudicatam₁ si vero Comperietur iudicatum secus quam in Iibro iuris sancitum est₁ tunc debet proferri sentencia a nobis vel Consiliarijs nostris iuxta ius ipsum scrip­turn. Et dum Compertum fuerit iudicem ilium non iuxta ius iudicasse, tunc ipse, qui non iuridice Sentenciauerit₁ tenetur illi dampna et impensas soluere et sentencia eius in nichilum redigitur. Et cui quid adiudicauerit iudex ipse et quid a quo fuerit exactum₁ hoc ei debet reddere absque probacione damp- naque ac impensas et expensas secundum probacionem vel iuramentum eius tenetur iudex soluere. Si vero iudex recte iudicauerit et Sentenciauerit secun­dum iura scripta, et ille eum infamauerit₁ tunc debet ei soluere pro huiusmodi Ieuitate duodecim siclos grossorum. Attamen quicungue ex tenutarys nostris in huius modi re fuerit inculpatus₁ talis quilibet debet concitar ad palacium in districtus sui et tenebitur decretum suum recitare palatino. Si autem in- culpatus fuerit similiter aliquis ex Consiliarijs nostris, palatinis et capitaneis, qui sub districtu non Comprehenduntur, tunc eciam in prima conuencione debet respondere vel in termino terrestri. Et si quis noluerit parere₁ tunc debet a nobis vel a Consiliarijs concitari et tenetur comparere et respondere. Et si fuerit infirmus vel in seruicio terrestri, vel in iudicio super terris in termino peremptorio, tunc huiusmodi causa debet differri ad aliam conuen- cionem. Si vero fuerit benevalens et sine vlla causa parere Contempserit, tunc Consiliarij debent aρerire Iibrum iuris et illi dampna super eo decernere₁ vt supra scriptum est, et terminum Solucioni prefiere terrestrem quatuor ebdomadarum. Et si baro ipse id, quod fuerit adiudicatum, soluere noluerit, tunc Consiliarij debent in bona eius vel homines ilium in damnis iuxta quan- titatem et taxam eorum intromitti facere, et tenebit ille tarn diu, donee ei dampnum huiusmodi olutum fuerit. Et qui casus in hijs iuribus defuerint₁

tunc debent casus illi iudicari secundum antiquam Consuetudinem et tandem in conuencione generali huius modi articuli necessarij inscribi debent.

CAPITULUM SECUNDUM

Appellare non licet et pretendenti grauamen; transfertur in iudicem actio post diffinitiuam

In iudicio ante discussionem cause nemo prouocet ad nos, nec ad conuen- cionem — propterea ne sint inde diffugia, sed tenebitur quilibet alteri persis- tere in iudicio vsque ad finem. Et si Videbitur alicui parcium, quod sit ei preiudicium et quod non iuxta iura scripta sit Sentenciatum, tunc debet petere a iudicibus Iiteras desuper eorum iudiciarias, quas ei iudices tenentur dare sub Sigillis suis. Et ipse debet cum illis iudicibus coram nobis vel in prima conuencione agere et Iiteras eorum ostendere. Si autem iudex exiractum seu exscriptum concedere noluerit, tunc ille debet accipere secum tres nobiles et iterum petere ab eo; tunc iudex omnino tenebitur dare. Si vero non dederit et hoc contra eum probabitur, tunc debet soluere nobis mulctam duodecim Siclorum et illi damnpnum reformare.

CAPITULUM TERCIUM

Eligendi per officiates m districtibus singulis duo nobiles, iudicaturi cum Vicesgerentibus eorum

Constituimus, quod palatini, capitanei debent et tenutarij nostri, vnus- quisque in suo districtu, duos nobiles, homines bonos, Iidedignos, eligere et ad iuramentum perducere, et instituere in hunc modum: dum officiales nostri predict! negocijs aliquibus nostris vel terrestribus occupati Iuerint, tunc hy duo nobiles vnacun vices gerentibus et marsalcis ipsorum officialium nostro­rum debent iudicare secundum iura scripta. Et notarij iurati ipsomm officiali­um debent eis ad esse et omnia conscribere, et eciam mulctas nostras et mulctas alias et prouentus dominorum suorum attendere. Et sine illis nobili- bus iuratis, si vterque abfuerit, non Iicebit Vicesgerentibus et marsalcis pre­dicts iudicare, nisi vnus saltern nobilium ipsorum assidue fuerit circa nos.

CAPITULUM QUARTUM

Modus citaπdi in iudicium et procesus contra Commutacionem

Ordinauimus, quod si contra aliquem ducem, baronem aut nobilem fuerit aliqua actio nobilibus, tunc ille debet citari Citacionibus nostris aut palatini, vel aliorum officialium. Si autem citatus non paruerit ad duas citaciones, tunc debet accersiri per ministerialem, dictum dzeczki. Et si fuerit tarn inaduer-

tens, quod et post ministerialem non paruerit, vel se a ministeriali absconderit in diffugium litis, tunc si occasione bonorum agitur, debet dari intromissio ift bona ad decisionem litis; si vero pro re mobili, tunc debet dari intromissio in kmethones vel terras, que valeant rem illam, occasione cuius citatur. Et is, cui intromissio in bona aut homines vel terras data fuerit, debet tenere hoc ad discussionem iuris, integre, nichil dampnificando. Et si quid ibi dampni- Iicauerit, tunc tenebitur reformare et integre post iudicium reddere — ita, prout ei intromissio data est. In execucione autem Citacionis procedat actor non aliter, quam quod accepto e curia nostra, que fuerit proxima bonis citan- di, visore, adhibitis hominibus extraneis bonis et coram eis ac visore illo citet ad termiπos illos, quos ad iudicia subditis nostris posuimus. Pro alijs vero rebus procedendum erit iuxta antiquam Consuetudinem, hoc est, si kmethoni alicuius a kmethone alterius factum fuerit furtum aut percussio, aut spolium, aut homicidium, aut alie difference, que frequenter in plebe inter Vicinatum Contingere solent, tunc dominus iniuriati debet ad dominum iniuriatoris mit- tere vice vna et altera affectans iusticiam. Et si ille iusticiam non administrau- erit, tunc debet eum citare ad iudicium districtus, in quo manet.

CAPITULUM QU1NTUM

Tenentur barones singulis aππis coπueπire ad reddeπda et accipieπda iura Vilne ad dominicam Reminiscere, et locus iudicandi in aula priπcipis

Item ad compescendum et restringendum iniurias, que solent fieri nobil- itati a baronibus aut ab Officialibus nostris vel baronum in terris rebusque et actibus varijs et eciam inter ipsos barones et eorum subditos, Constituimus et iniungimus, quod barones ipsi tenebunturtur ex nunc conuenire singulis annis Vilne ad dominicam Reminiscere, nemo se excusando aliquo preter in- firmitatem. In quo quidem termino, tanquam peremptorio, Vnusquisque baro tenebitur alteri in iure respondere et se iustificare. Et si ab aliquo fuerit in- culpatus, quod non secundum iura iudicauerit, in eodem termino de hoc te- netur vnicuique respondere et iustificari. Et iudicia non alibi exercebuntur preterquam in aula principis Vilne.

CAPITULUM SEXTUM

Iniurie, a baronibus vel ministris eorum accepte, quomodo prosequende. Et in conuencione abseπcia aliquorum baronum non prestat iudicij differeπdi occasioπem. Et emergeπte casu, cuius decisio elici hinc πequeat, recurrendum ad Consuetudines veteres

Si alicui baronum vel nobili illata fuerit iniuria a barone vel baronissa vidua, aut Vicesgerentibus et subditis eorum, tunc ipse iniuria affectus mittat

ad ilium, vt ipse ex se aut de vices gerente, vel subditis siiis iusticiam admin- istret. Et si ille ita auisatus iusticiam facere noluerit, tunc actor in absencia nostra a Magnoducatu Conqueratur Consiliarijs nostris tribus vel duobus, qui prope inter se fuerint, et Citaciones ab eis accipiat contra baronem ilium, vt compareat et subditos suos iniuriatores statuat in prima conuencione, a nobis vel Consiliarijs nostris indicta vel iudicenda; quiquidem baro tenebitur com- parere et subditos suos statuere et respondere tanquam in peremptorio ter- mino. Si vero in ea conuencione iusticia non fuerit facta, tunc citatus ille tenebitur parere coram Consiliarijs in termino, quern eis ad Conueniendum singulis annis Vilnam propter exerce. nda iudicia ad dominicam Reminiscere prescripsimus. Et barones, Conuenientes illuc ad terminum huiusmodi, teneb- untur omnes causas, ad terminum ipsum dilatas, iudicare et ad effectum deducere non discedentes; et hoc secundum iura hec scripta. In casibus vero emergentibus, quorum decisio ex iuribus hijs elici nequeat, procedent iuxta Consuetudinem antiquam, dohec nos cum Consiliarijs nostris statuta desuper Conficiemus et presentibus inseremus. Et si in conuencione ipsa non omnes Conuenerint barones, non Iicebit tamen propterea citato cuiquam diffugienti prouocare ad Vniuersitatem baronum, sed tenebitur respondere et persistere iuri coram his, qui presentes erunt.

CAPITULUM SEPTIMUM

A iudicio ante diffiπitiuam non appellaπdum et execucio seπteπcie prouocacioπe ad principem non differtur

A nullo iudicio ante sentenciam Iiceat cui appellare ad nos, sed tenetur vnusquisque, alteri in iudicio parere et persistere in omnibus rebus. Et post sentenciam si Videbitur ei iniuria, tunc accepto de Iibro exscripto sentencie potest ad nos Hlud sibi accipere. Et quid adiudicatum erit super eo, si bona, tunc intromissio in bona debet dari, si dampna, tunc ea reformari debent, et appellacione dilacio iusticie inferatur nulla.

CAPITULUM 0CTAUUM

A iuris dicioπe perlameπti Iitere priπcipis eximuπt πeminem

Et si quis habuerit Iiteras nostras tales, quod a nemine debeat iudicari preterquam a maiestate nostra, tamen is non debet coram iudicio tutare se huiusmodi Iiteris et prouocare ad nos, sed tenebitur coram Consiliarys nostris iudicio sisti et parere iuri in termino terrestri Suprascripto; quoniam nos de brachio maiestatis nostre deputauimus in Commissarios Consiliarios nostros ad reddendam subditis nostris iusticiam.

CAPITULUM NONUM

Subditi baronum non, nisi coram suis dominis, conueπiendi; secus vero Oegligentibus dominis admiπistrare iusticiam. Et pro fundis Conueniendi non vasalli, sed domini

Si illata fuerit iniuria alicui subdito nostro, nobili vel plebeo, a subditis ducis vel baronis, preter Violenciam et invasionem domus, pro alys vero que- relis quibuscunque nos et palatini nostri contra subditos ducum et baronum non debemus dare ad accersiendum eos ministeriales, vsque prius mittendum est ad dominum hominum iniuriancium affectando ab eo iusticiam, presente visore nostro vel officialis. Et si ille, ita semel et iterum requisitus, iusticiam non fecerit, tunc accepto ministeriali a palatino vel capitaneo districtus illius, in quo iniuriator huius modi, ducis vel baronis subditus, residet, statuendus est ipse iniuriator ibidem in districtu in iudicio coram iudice districtuali. Et ipse subditus baronicus, ita in iudicium accersitus, si conuincetur ab actore, tunc aliud nichil nisi iudicatum soluet et ministeriali, per quern est accersitus, Stipendium eius dzeczkowanye. Mulcta vero, si aliquam tunc incident vel si in qua Condempnatus fuerit, non prouenit ab eo cuiquam preter dominum eius. Ubi vero agitur pro terra, non seruus Citandus est, nec kmetho, sed dominus ipse. Eodem modo obseruandum est inter duces, barones et nobiles: si alicui ab alterius homine infertur iniuria, debet dominus iniuriatoris semel aut bis requiri pro iusticia. Et si neglexerit facere earn, tunc Iesus Confugiat ad officium et tenebitur dominus iniuriancium statuere iniuriatores ad iudici­um in termino terrestri. Et si inculpati ipsi iure Conuincentur et condemp- nabuntur ad impendendam Compensacionem, alias nawyazka, pro rebus adi- udicatis, tunc Compensacionis ipsius fatale seu tempus incipiet computari ab eo die, quo iusticia a domino eorum cepta est requiri contra eos.

CAPITULUM DECIMUM

A iudicijs Stipendium iudici decima tantum pars rei iudicate, que appellator pressud

Statuimus, quod capitanei, palatini et ceteri officiales nostri non debent pressud accipere ab aliquibus rebus, nisi tantum a re adiudicata decimum grossum et ab immobilibus bonis iuxta eorum valorem, et a fundo siclum.

capitulum vndecimum

Quomodo quis interuenit pro alio in iudicio

Is, qui pro altero occasione Cuiuscunque rei in iudicio interuenerit, tene­bitur pro eo ipse respondere et citatus ille liber erit a termino ei prefixo et

ab omni negocio, occasione cuius fuerit citatus. Attamen non habebit facul- tatem is amicus eius pro eo Ioquendi, vsquequo Hle personaliter steterit et rem suam ei commiserit. Et si fuerit infirmus, tunc debet ei dare Iiteras sub Sigillo suo. Et si quis Iiteras ab aliquo sine Comihissione illius Confixerit et in iudicio pro eo interueniens causam eius ammiserit, tunc iudicium huiusmodi nullius est momenti et ille causam suam per id non ammittit.

capitulum Duodecimum

Procurator esse non potest nisi indigena in causis ciuilibus; secus vero in Criminalibus

In causis occasione bonorum, dampnorum et Violenciarum non potest al- ienigena procurator esse, nec Ioqui pro aliquo coram maiestate nostra, nec coram iudicio terrestri, nisi qui fuerit in Magnoducatu possessionatus. Vbi vero ageretur de honore, dum vnus alterum diffamauerit, in tali negocio po­test quilibet habere procuratorem quemcunque, eciam non possessionatum in Magnoducatu.

capitulum Tredecimum

Citatus in curia, abiens coπtumaciter, ammittit possessionem rei Iitigiose actori ad decisioπem litis

Si alicui subdito nostro fuerit a nobis per curialem nostrum iniunctum, ne recederet a curia nostra donee peracto coram nobis negocio cum parte con- querente, et ille, mandato huiusmodi nostro contemto, recesserit, tunc prop­ter inobedienciam eius, si agetur pro terra, debet actori in iiiud, pro quo agit, intromissio dari. Eodem modo, si a palatino vel alijs Officialibus nostris contra in hibicionem discesserit, perdit possessionem; et nichilominus iure querere potest.

capitulum Quatuordecimum

Terminus Soluendi pecuπiam adiudicatam est meπsis; et prorogatur vlterius iuxta magπitudinem summe

Statuimus, quod Solucioni pecunie adiudicate datur terminus quatuor ebdomadarum; maiori vero summe vlterior; mille sexagenis termini differun- tur ita, quod ad vnum quodque quartuale anni centum sexagene soluantur. Et si ad terminos ipsos solucio non fuerit facta, tunc datur intromissio in bona rei. Et si bona tantam summam non valuerint, tunc collo traditur.

capitulum Quindecimum

Actor, si in termiπo peremptorio поп fuerit cum probacioπibus suis paratus, dilacionem non meretur, sed ammittit causam

Si aliquis querulator citato altero ad terminum pererriptorium ipse cum suis probacionibus nonfuerit paratus, talis causam suam ammittit et officialis dilacionem ei ne admiserit.

capitulum Sedecimum

Actore Contumaci non licet pro eadem re citare iterum donee solutis expensis

Si idem querulator citando aliquem in primo termino ipse non paruerit sine causa racionabili, vt est infirmitas aut Seruicium nostrum, et iudicio non Significauerit de se ex his iustis causis, talis Secundario non potest citare pro eadem re vsque solutis ei prioribus impensis et expensis.

CAPITULUM DECIMUM SEPTIMUM

Citacione exprimeπda proposicio

Citaturus quis alterum Citacionibus, debet proposicionem suam in citacion- ibus exprimere.

CAPITULUM XVlII

Citans quis sine racionabili causa vel pro re iudicata, Iuit peπam iudici et parti citate

Saucimus, quod si quis, non habens iustam causam vel contra rem iudi- catam, citauerit, idem qui causam suam prius ammisit, talis tenetur soluere iudici tres siclos et totidem ei, quern indebite traxerit.

CAPITULUM XIX

Uocatus quis Citacionibus duabus in iudicium non parens, accersiendus per ministerialem; et si pertiπacior in coπtumacia fuerit, tunc possesionem rei Iitigiose ammittit actori

Si quis pro patrimonio suo vel deuolucione, vel alia proprietate hereditaria Citacione prima et secunda fuerit citatus, tunc cum tercia Citacione dandus

est ITiinisterialis. Et si non paruerit et post ministerialem, tunc actori danda est in bona, pro quibus agit, intromissio ad progressum iuris.

CAPITULUM XX

Iniciens quis in alterum coram iudicio manum Iuit mulctam, Jistringens gladium perdit manum, wlnerans vero collum

Si quis coram iudicio manum in alterum extenderit, truserit traxeritve, aut tetigerit, sed non wlnerauerit, pro huiusmodi violencia, iudicio illata, Iuit penam duodecim Siclorum grossorum, Ieso vero Compensam iuxta condicio- nem eius. Et qui coram iudicio euaginauerit cultrum vel gladium, eciam si non Wlnerauerit, is perdit manum; ille vero, qui coram iudicio Wlnerauerit aliquem, perdit collum.

CAPITULUM XXI

Quid ei, qui iudicem vel partem opprobrio affecerit; et quid iudici,

si cui vim vel Contumeliam iπtulerit

Si quis coram iudicio alteri cui vel iudicibus opprobriosa verba dixerit et eo iudicium et iudices Ieserit, talis debet ρuniri incarceracione per sex sep- timanas. Iudex eciam presidens iudicio debet abstinere ab inferendis oρprobr- ijs. Et si iudex manum in aliquem extenderit et wlnerauerit, tunc debet Ieso soluere Compensacionem secundum Condicionem eius. Et si quern verbis in honestis affecerit, tunc citandus est ad maiestatem nostram vel ad Consiliarios nostros et debet administrari de eo iusticia iuxta iura hec scripta. Et si quis contra iudicem machinacionem fecerit vel diffidacionem, tunc talis perpessa репа carcerum sex ebdomadarum debet caucionem Iideiussoriam bonam pre­stare, quod iudex ab eo sit quietus.

CAPITULUM XXII

Ciues pro homicidijs et wlπeribus villaπorum iure terrestri vtaπtur

Decernimus, quod ciues ciuitatum nostrarum et Subditorum nostrorum, Spiritualium et secularium, hominibus villanis nostris et subditorum nostro­rum pro Wlneribus eorum et homicidijs mre terrestri debent administrare iusticiam. Et si in reddenda iusticia negligentes fuerint ita, quod Statuentes terminum administrande iusticie, et non fecerint ac partem actoream in va- num defatigauerint, tunc tota ea noxa et solucio in iudices ipsos ciuiles re- dundabit.

CAPITULUM XXIII

Stipendium iudiciale, abseπte palatino perceptum, diuideπdum quomodo

Iudices, qui instituendi sunt in districtibus, dum iudicant cum Officialibus palatinorum vel capitaneorum, tunc mdiciale pressud debent diuidere in tres partes, quarum vna cedit palatino, secunda iudicibus, tercia Vicesgerenti pala­tini. Et dum palatinus iudicat, tunc totum stipendium ipsum palatino. Et si datur culpa Vicesgerenti pro sentencia, tunc iudices tenentur cum vicesge- rente in termino iudiciario respondere coram Consiliarijs.

CAPITULUM XXIIII

Stipendium iudiciale exigeπs vltra Constitucionem, fit obnoxius restitucioni et mulcte

Si quis palatinus aut capitaneus, aut tenutarius, aut iudex acceperit ab aliquo nomine Stipendij iudicialis plus contra Constitucionem nostram, is te- nebitur parti restituere cum compensa, que vocatur nawyazka, et mulctam duodecim siclorum Iuet nobis.

CAPITULUM XXV

Deferens quis iurameπto alterius, cadit a probando contra eundem

Si quis, agens contra alterum pro aliqua re, detulerit iuramento illius et ille iurauerit, et tandem actor, qui detulerit iuramento, voluerit probare per- iurium aduersarij, hoc ei de iure iam non competit, ex quo Iibere iuramento detulerit illius.

CAPITULUM XXVI

Testes, qui reprobaπtur et qui non, et quo modo agendum contra eos

Statuimus, quod si testes, producti in iudicium ab aliquo in causa eius, contra ipsum productorem suum testificati fuerint et is voluerit agere contra eos, asserens eos minus iuste deposuisse, tunc ei actio huiusmodi non com­petit, nec probacio aliqua contra suos testes. Secus vero de testibus aduersis: si enim Videbitur alicui, quod testes partis aduerse minus recte deposuerint contra eum, tunc potest agere cum eis ibidem, non dimittendo eos a iudicio; qui si nobiles fuerint, tunc ipsi debent se Sustentare et probare documento Iegitimo, quod iuste deposuerint; si vero plebei fuerint, tunc inculpans eos

probabit contra eos. Et si testes ipsi plebei diuersorum dominorum fuerint subditi et coram iudicio omnes personaliter non paruerint, sed per ministeri- alem fuerint examinati et iniuste deposuerint, tunc ipse, qui ex eorum testi- monijs Condempnabitur, debet hoc insinuare iudicio. Et cum venerit ad do­minos eorum, tunc suis reprobatorijs testibus reprobabit eos, quod iniuste deposuerint. Qui dum in hoc conuicti fuerint, tunc propter huiusmodi inius- tum testimonium suum tenebuntur illi dampna soluere. Sed si testes ipsi subditi baronum fuerint nobiles, tunc ipsi eciam testibus alys se in hoc ex- purgabunt.

CAPITULUM XXVII

In subditum commuπem singulis dominorum solida competit iurisdicio absentibus Consortibus

Si aliquot fratres, diuisi vel indiuisi, aut alij Consortes habuerint homines communes indiuisos, vt tributaries vel molendinarios, tunc quilibet ipsorum fratrum seu consortium tenebitur Singilatim vnicuique vicino de hominibus illis communibus reddere iusticiam, non differendo ad fratres vel consortes. Et si ipsimet domino videbitur iniuria ab huiusmodi homine, tunc Iicebit ei ius et iudicium desuper Iocare et iniuriam iure contra cum prosequi, eciam ab­sentibus fratribus vel Consortibus predictis, qui, si presentes fuerint in eisdem bonis, debent ad iudicium huiusmodi vocari.

CAPITULUM XXVIII

Iurisdicio in nobiles competit quibus

Tenutarijs, qui nouiter ceperunt vocari tenutarij et prius dicebantur tijwni, non licet iudicare nobilitatem, nec per ministeriales suos nobiles ipsos accer- sitare, sed iudicabunt eos palatini ac marsalci, terrestris et curialis, et capi- tanei. Nisi forte nobiles ipsi Consenserint vitro coram eis parere et disceptare, in hoc casu liberum erit diudicare inter eos. Sed et tunc, si alicui parcium videbitur iniuriosum, Iicebit ei appellare ad palatinum vel Capitaneum distric­tus illius; et tenutarij eis id non prohibeant, sed deferant appellation!.

CAPITULUM XXIX

Stipendia ministris Officialium que

Constituimus, quod visori et ministeriali nostro pro stipendio siclus, pal­atini vero et marsalcorum duorum predictorum, et Capitaneorum, qui antiq- uitus appellantur capitanei, quinquaginta grossi; tenutariorum vero, qui nouit­er ceperunt vocari tenutarij et prius dicebantur tijwni, eorum visoribus et ministerialibus per duodecim grossos, eorum vero Vicesgerencium ministris a

milliari per grossum; palatinalium autem Vicesgerencium ministris per duo- decim grossos. Dum vero visoresvel ministeriales nostri vel officialium nostro­rum predictorum eorumque Vicesgerencium, existentes deputati, de Ciuitate non exiuerint, tunc soluenda erit eis medietas Stipendiorum predictorum. Et qui ministeriales fuerint deputati a nobis vel a palatinis, marsalcis aut capi- taneis nostris ad expediendam pecuniam, tunc eis ab Vnoquoque siclo exacto decern grossi alias pars decima exacti.

Rubrica SEPTIMA

de Violencijs ет Homicidys

CAPITULUM PRIMUM

Inuadens Violenter domum alterius ammittit collum et de bonis eius compensa et mulcta

Statuimus, quod si quis domum alterius studiose invaserit, volens eum occidere violenter, et in domo ilia quemcunque wlnerauerit, vel si eciam non wlnerauerit, sed tantum invaserit violenter, is colhun ammittit et solucio capi­tis de bonis eius propinquis occisi fieri debet, si scilicet Commiserit violenter homicidium; et tantumdem pro репа ad fiscum nostrum; ita eciam et wlner- ibus compensacio. Et si ille, cuius domus est invasa, defendendo se de domo sua aufugerit et homicidmm non Contingerit nec wlnera, tunc vtique invasor domus perdit collum et violencia debet solui hospiti domus. Et quod fuperfue- rit bonorum invasoris cesi, id pro репа mense nostre aplicatur.

CAPITULUM SECUNDUM

Violencie probande modus

Contra Violatorem domus talis sit probacio. Cum scilicet invaserit do­mum et wlnerauerit vel Occident, tunc hospes domus, passus violenciam, illico post factum huiusmodi insinuet Hlud vicinis suis et accipiat de cu­ria nostra proxima visorem eique ostendat violenciam, wlnera vel occisum. Et tandem si invasor negauerit, tunc ille propior erit vicinis et visore hoc probare et solus circa wlneratum cum vxore, si pueris caruerit, si vero pueros adultos habuerit, tunc cum pueris adultis aut cum famulis seu familia, et si famuli defuerint, tunc met tercius super eo iurabit. Et invasor ammit­tit collum.

CAPITULUM TERCIUM

Uiolator vel occisor profugiens proscribitur et de bonis eius fit Satisfactio

Si violator occiso aliquo aufugierit de terra, tunc de bonis eius soluatur caput occisi et dampnum, aut mulcta maiestati nostre supra scripta. Eciam si bona tantum non valuerint, vtique debent concedi in summa ea, quousque earn pueri vel propinqui reponent. Et occisor proscribatur de terra, quern, cum redierit, si aliquis Occident, tunc nichil soluet pro capite eius, nec penam in curret vllam.

CAPITULUM QUARTUM

Occiditur iπvasor et complex impune, et πichilominus iπvaso Occidenti soluitur violencia

Si quis invasorem sue domus seu complices eius aliquot in ipso Violencie actu, defendendo domum suam, Occident aut wlnerauerit, immunis est a solucione capitis et winerum huiusmodi. Et aduc aget pro violencia domus sue, Iaciet tamen prius expurgacionem per iuramentum corporale suum et vxoris ac puerorum adultorum mettercius; et si fuerint testes, tunc cum tes- tibus et ipse tenebitur iurare. Et post iuramentum, dum se expurgauerit, tunc ei pro violencia duodecim sicli iuxta iuramentum eius et testium eius.

CAPITULUM QU1NTUM

Occidens quis iπuasorem bonorum vel subditorum suorum, est immunis

Si quis, defendens bona sua vel subditos suos, in violencia Occident no- bilem, is soluere pro capite occisi non tenetur, sed debet prestare Iegittimam probacionem, videlicet iuramento suo corporali et vicinis, quod in sua terra interfecit.

CAPITULUM SEXTUM

Uiolator mulieris neci obnoxius est vel connubio violate, si ipsa Consenserit

Si quis mulierem vel virginem violauerit et ipsa violata Violenciam post factum proclamauerit et hominibus, qui accurrerint, signa violencie ostender- it, et tandem coram iudicio ilium duobus vel tribus testibus conuicerit et iuramentum corporale prestiterit, tunc violator ille, cuiuscunque fuerit status, supremi vel infimi, punitur collo. Si vero violata voluerit eum habere pro viro, hoc erit in voluntate eius. Et si violata nequiuerit proclamare violenciam, attamen in continent!, postquam fuerit eliberata, insinuauerit id hominibus et Violatorem traxerit ad ius, et illis hominibus testaretur, tunc eodem modo, vt supra dictum est, punitur violator.

CAPITULUM SEPTIMUM

Machinator reus est dampni sequti, sic et diffidator

Si quis alteri machinatus fuerit vel diffidauerit coram hominibus, volens ei inferre dampnum, vt incendium domus horreive, aut песет, et in ea machi- nacione vel diffidacione contigerit illi damnum ab igne aut occisio, et is,

dampnum passus, probauerit contra ilium, quod machinatus sit incendio vel necacione, tunc machinator vel diffidator tenetur ad huiusmodi dampnum; eciam si negauerit se hoc Commississe, tenetur tamen ex machinacione ad reformacionem dampni, et patratorem poterit querere sibi. Non aliter tamen machinacio huiusmodi probatur, quam tribus nobilibus contra nobilem, et super dampnis solus iurabit cum vxore et pueris.

CAPITULUM OCTAUUM

Non plures, sed vnus pro vno ceditur homicidio

Si aliquot persone inculpate fuerint pro occisione vnius nobilis, tunc vnus homicida propterea debet Condempnari, quern actor mettercius cum duobus nobilibus sibi equalibus, si probacionem Iegittimam non habuerit, iuramentis conuincet; et hoc, inculpatus si homicidium negauerit.

CAPITULUM NONUM

Mutilacio nobilis medietati eius equipollet

Nobilis, qui wlneratus ab aliquo mutilatur in manu vel pede, aut oculum auremve, nasum vel labrum ammittit solucionem dimidij hominis a Iesore ac- cipit. Et si acceperit wlnus in facie, tunc Compensabitur wlnus illud triginta sexagenis grossorum et tantundem mulcte fisco percussor soluet dum eum actor mettercius iuramentaliter conuicerit alterius probacionis in defectu.

CAPITULUM DECIMUM

Conuersacio publiea wlnerati, que fit inter Wlneracionem et mortem, tollit solucionem capitis eius

Si nobilis percussus vel mutilatus post huiusmodi percussionem vel mu- tilacionem fuerit in mercatibus vel tabernis, et tandem, si eciam ab huiusmodi percussione vel wlneribus iacuerit, et decesserit, tunc wlnerator seu percus­sor non tenebitur soluere caput eius, sed tantum wlnera.

capitulum Vndecimum

Unus ex fratribus, qui ceteris Conuiuentibus egerit pro capite necessarij, obtinet solucionem

Si existentibus aliquot fratribus germanis, adultis vel pupillis, diuisis vel indiuisis, vnus ex eis aut pater eorum occiditur et aliqui eorum a domo, et aliqui a regione abfuerint, tunc ille, qui domi erit, auisabit eos, qui in prouincia erunt, vt agant cum eo pro capite occiso perse vel per amicum suum. Et si

HIi noluerint caput vnacum ео requirere, tunc ille, qui domi erit, si Iucrabitur impensis suis Solucionem capitis, non tenebitur diuidere earn cum ceteris.

capitulum Duodecimum

Agentibus pro homicidio pluribus, sufficit in actoreitate vπus ex eis ad Conuincendum

Dum aliquot fratres vel alie persone, iuxta propinquitatem naturalem agen- tes pro homicidio contra aliquem, probacionem Sufficientem non habuerint, tunc vnus ex eis, qui ab eis ipsis Jeputabitur, comiincet inculpatum secun­dum ius iuramento mettercius cum equalibus in nobilitate.

capitulum Tredecimum

Fratribus competit actio pro capite fratris aut patris, in eorum defectu — sororibus, et hijs deficientibus — propinquis

Si existentibus aliquot fratribus et sororibus dotaliciatis vnus ex fratribus aut pater occiditur, tunc fratres pre sororibus dotaliciatis agent pro capite occi- so. Et si fratres defeeerint, tunc sorores dotaliciate; et in earum defectu agent propinqui.

capitulum Quatuordecimum

Cum parricida quid

Is, qui genitorem occiderit suum aut matrem, collum ammittit et honorem.

capitulum Quindecimum

Quid cum fratricida

Is, qui fratrem aut sororem occiderit in spem bonorum ad se deuoluendo- rum, cadit a bonis illis sibi, alias iure naturali, deuoluendis; quequidem bona ita occisi patris aut matris, fratris aut sororis deuoluuntur ad alios fratres aut sorores. Et indefectu eorum ad propinquos; et occisor collo puniatur.

CAPITULUM XVI

Quid tunc, dum quis obsideπs viam alteri occiditur ab illo

Si aliquis nobilis viam alteri obsiderit, volens eum wlnerare, vel spoliare aut Occidere et interim ab aliquo illorum, in quos irruit, occisus fuerit, tunc

si propinqui ipsius occisi iurauerint, quod ex inicio occisoris sit occisus, debet solui caput eius; si vero propinqui iurare noluerint, tunc occisor iuramento mettercius cum duobus nobilibus, eciam si eius famuli fuerint, se expurgabit, quod defendendo vitam suam occidit ilium ex inicio eius; tunc a capite sol- uendo et a mulcta erit immunis.

CAPITULUM XVIl

Modus probandi violenciam

Agens pro Violencia testimonio Hdedigno conuicit. Et si testimonio carue- rit, sed essent signa violencie, tunc vtique ipse propior erit ad conuicen- dum Citatuin iuramento suo; nisi forte detulerit iuramento citat et ipse actor iurare noluerit, tunc tenebitur citatus iuramento se a violencie facinore ex- purgare.

CAPITULUM XVIII

Hospes teπetur hospitato de iniuria, cuius conscius fuerit

Si alicui illatum fuerit dampnum in domo alterius vel vis in itinere aut alibi cum voluntate, mandato aut scitu hospitis domus, et hoc contra eum proba- tum fuerit documento racionabili aut iuramento corporali, precedente re facio- nata aut signis officiose deductis, talis hospes tenebitur spolium Hlud aut damnum suis proprijs pecunijs reformare et malefactores sibi querere.

CAPITULUM XIX

Inuasor villarum alienarum Iuit Ieso violenciam et dampnum, fisco vero mulctam

Is qui, inuadens vel mittens super alterius villam vel homines, spolia vel dampna aliqua Violenter intulerit, tenebitur parti Iese wlnera et dampna iuxta iuramentum eius reformare, simulque et Compensam atque violenciam solu- ere, et fisco nostro totidem. Et si non wlnerauerit, nec percusserit, sed inu- adendo acceperit aliquid, vtique tunc tenebitur soluere violenciam et homin- ibus dampnum, super quo iurauerint.

capitulum xx

Solucio violencie quanta

Statuimus, quod pro omni Violencia communi vicinali, iudicialiter probata, Sentencientur duodecim sicli grossorum et mulcte fisco tantundem.

CAPITULUM XXI

Incuipans nobilem pro depredacione, nobi!is wlπeratus propior est ad Conuineendum

Item si nobilis nobilem in itinere depredatus fuerit et ille cognouerit dep- redatorem ipsum in facie et wlnera sua aut depredacionem suam officio vel hominibus extraneis ostenderit, et circa Ostensionem aut circa wlnera nom- inauerit depredatorem, et ad iudicium eum citauerit, et ille voluerit se iura- mento expurgare, tunc is secundum wlnera sua propior erit ad conuincendum, quam ille, ad expurgandum. Et si inculpatus noluerit Contentare eum et admi- serit eum contra se iurare, tunc, postquam iurauerit, punietur ille vt predo. Si vero Contigerit in itinere sedicio et non depredacio, sed daretur culpa depre- datoria, wlneratus tunc iurabit et wlnerator tenebitur ei pro huiuscemodi wlne- ribus soluere; collum vero propter mencionem depredacionis non ammittit.

CAPITULUM XXII

In casu mutue wlneracioπis, cum cetera sint paria, mittenda sors super actoreitate

Si se duo vicissim in sedicione Wlnerauerint et alter vel vterque mutuo ad iudicium se citauerint, et in defectu testium tenderet vterque ad iura- mentum, tunc iudices faciant mitti sortes et vtrius sors prodierit prior, is iurabit super wlneribus suis et super inicio, quod scilicet ille prius cepit ferire eum et ex illo cepit sedicio. Et dum iurauerit is, tunc ille tenebitur satis facere pro wlneribus iuxta Condicionem eius.

CAPITULUM XXIII

Extinguens quis lumen in sedicione Vespertina_f redditur obnoxius facinoris

Si quis in sedicione Vespertina extinxerit lumen et interim aliquis wlne- raretur, et nesciret a quo, et citauerit ad iudicium extinctorem Iuminis, di­cens se wlneratum esse et nescire a quo, et hoc ex causa illius, et hoc probauerit vel in defectu probacionis iurauerit, tunc extinctor ille tenebitur ei ad Satisfactionem pro wlneribus. Et eodem modo pro homicidio in simili casu iudicari volumus. IIle vero, satisfacto pro wlneribus vel homicidio, queret sibi patratorem facinoris.

CAPITULUM XXlIlI

Et imprudens wlnerans tenetur ad recompensam

Si quis citatus pro wlnere allegauerit, quod imprudens Wlnerauerit eum, cum in prouidencia cuius non debeat vergere alteri in offensam, decernimus, quod huiusmodi wlnera Ieso debeant reformari.

CAPITULUM XXV

Famulus nobilis in defendendo domino suo ferit non ad suum dampnum

Si in sedicione aliqua famulus nobilis, dominum suum tutando, wlnerauerit aliquem vel Occident, immunis est ipse ab omni, sed in domino eius huius- modi wlnera aut homicidium requiratur.

CAPITULUM XXVI

Quid domino, cuius seruus, illata alicui vi aut homicidio, aufugerit

Si seruus, illata alicui domus violencia aut homicidio, aufugerit, et ante fugam penes dominum suum per partem fuerit offensus et addictus ei, tunc dominus, si post huiusmodi addictionem seu inhibicionem dimiserit semum, solus ipse Violenciam aut homicidium et dampnum soluere tenebitur, et sibi requiret id a famulo. Et si famulus non fuerit ei addictus scilicet a dampnum passo, tunc dominus non tenebitur ad soluendum.

CAPITULUM XXVII

Actio pro spolio, furto, fideiussione et kmethonis transmigracione perimitur prescripcione decenni, pro violencia vero trienni

Si quis alteri intulerit Violenciam vel furtum, aut homo alterius trans- migrauerit ad quern, vel quis pro altero fideiusserit aut percussionem spoliumve fecerit, et tacebitur de hoc decern annis, iam tunc perpetuo debet super his rebus sileri. Pro violencia vero qui tacuit triennio, taceat perpetuo.

CAPITULUM XXVIII

Pro capite nobilis occisi sexagene centum et racione mulcte fisco totidem

Statuimus: si nobilis Occident nobilem in sedicione aut aliquo casu et hoc probatum fuerit contra eum, tunc tenebitur pro capite soluere propinquis centum sexagenas grossorum et fisco nostro totidem. Et si metu репе pro- fugierit de terra, tunc debet fieri solucio propinquis et fisco ex bonis eius. Pueri eius residebunt in bonis. Et debet homicida ipse proscribi; et qui eum Occident, faciet hoc impune.

CAPITULUM XXIX

Malefactor Condempnatus redditur iπfamis

Si quis pro furto aut alio crimine fuerit officio iuris ad mortem condemp- natus et ab huiusmodi репа collum suum pecunia redemerit, aut per amicos suos vel hospites seu oratores in signium principum fuerit impetratus vel expeditus, aut qui pro crimine suo fuerit in manu carnificis, talis est sine honore et locum inter homines bonos militares non habet, et ammittit priui- Iegium nobilitare. Eomm vero omnium, qui huiusmodi hominem condempna- tum scienter expeditauerint vel pecunijs suis redemerint, honor et fama bona in gracia maiestatis nostre.

CAPITULUM XXX

Equiparantur malefactoribus fautores fotoresque et participes eorum

Quicunque homines suspectos, malefactores, predones, bannitos in domo vel bonis suis scienter fousrit, vel eis consilium aut auxilium aliquot in damp­num reipublice prestiterit et fecerit, aut rebus furtiuis scienter vsus fuerit, et hoc fuerit proba turn, tunc is non aliter puniri debet, sed vt quilibet ex malefactoribus predictis; nam et facientes, et Consencientes pari puniendi sunt репа.

Rubrica OCTAUA

de Processu Iuridiciario super fundis eorumque limitibus

CAPITULUM PRlMUM

Litigans pro fundo tenetur cum sex testibus iurare et ipse metseptimus, Cuiuscunque fuerit status

Statuimus: si aliquis episcopus vel quiuis clericus religionis romane aut grece, dux, baro, baronisa vidua, vel nobilis, habens bona, homines, terras, venaciones, siluas, lacus, castomm Inuestigaciones in graniciebus seu limiti­bus, et voluerit, transiens granicies seu trans Iimitem, se ingerere aut homi­nes, terras, venaciones, siluas, lacus, prata et castomm Inuestigaciones alteri- us auferre, satagens eum ex ipsis bonis eius exterminare, tunc debent ex vtraque parte statuere coram iudicio per decern octo testes, et vtrum eorum Comperient iudices propiorem esse ad probandum, tunc ille, de quocunque statuum predictorum fuerit, tenebitur cum sex testibus metseptimus iurare super toto.

CAPITULUM SECUNDUM

Propior est actoreitati, qui fulcitur prescripcione et possessione

Statuimus, quod vnus quisque, possidens iure suo naturali autquesito, aut pre textu prescripcionis terrestris, propior erit possessionem suam probare documento Iegitimo, hoc est hominibus bonis nobilibus aut Iiteris, aut alijs hominibus idoneis, propinquis vicinis. Et cuius testes erunt magis idonei, illi debent testificari sine iuramento secundum antiquam Consuetudinem ter- restrem; iuxta quorum Tecognicionem pars probans rem suam obtinebit. Et vtique altera pars, si voluerit, queret iure.

CAPITULUM TERCIUM

De termino peremptorio ad Iimites

Terminus partibus, ad Iimitandum iudicialiter assignatus, debet esse per- emptorius et non debet prorogari vlterius ob causas aliquas, nisi propter pestem, Conueneionem generalem, seruicium nostrum et infirmitatem. Et si parcium altera sine aliqua harum quatuor causarum non paruerit, tunc alia pars cum sua probacione Iegitima coram iudicibus ad id deputatis rem suam obtinebit secundum Obductionem testium iuratorum, in loco graniciali consti-

tutorum, et secundum suum corporale iuramentum, et per id rem suam in perpetuum obtinebit. Et si quis ante huiusmodi terminum fuerit infirmus, debet is Significare iudicibus et parti aduerse; tunc debet hoc differri vsquequo Conualebit ille. Et dum conualuerit, in termino sequenti tenebitur iurare co­ram iudicibus super hoc, quod vere illo tempore fuit infirmus. Et si iudex inciderit infirmitatem ante terminum et nequiuerit adesse iudicio, tunc debet alterum in locum suum Subdelegare per Iiteras suas; quiquidem Subdelegatus eandem habebit facultatem, quam habuit subdelegans.

CAPITULUM QUARTUM

Euidenciora iura et signa, et testium idoneitas reddunt actoreitati propiorem

Iudex, ad discernendum super Iimites deputatus, illam partem ad actore- itatem admittat, que meliora et notabiliora priuilegia et Iiteras atque signa, aut scopulos vel granicies ostenderit. Et si ex vtraque parte signa non fuerint, tunc, cuius testes magis idonei erunt, earn partem ad probacionem et ad iuramentum admittere debet. Intelliguntur autem testes idonei non, qui tan- tum essent nobiles, sed qui nobiles et boni homines, non suspecti. Et qui fuerint vicini propinqui et finitimi, hij magis idonei sunt ad testimonium, quam illi nobiles, qui non finitimi et non vicini.

CAPITULUM QUINTUM

Testes admittendi qui et quales

Statuimus, quod testes in causis terrarum et in probacionibus possessionis earum non debent ad testificandum admitti iudei nec tarthari, sed Cristiani duntaxat religionis romane aut grece. Et ex hys tamen illi dumtaxat, qui singulis annis apud presbiteros suos Confiteantur, Venerabile eucharistie sac- ramentum percipiant et non fuerunt in aliqua suspicione, nec in fama inter vicinos, nec in furto aut Ialsitate, tales debent admitti ad testimonium pro rebus terrestribus et pro possessione terre. Qui vero, eciam catholici religion­urn predictarum, non communicant et non Confitentur, hij ad nullum testimo­nium in causis terrestribus sunt admittendi.

CAPITULUM SEXTUM

Quales testes inter Officialem et nobilem districtus eius

Si alicui nobili fuerit actio cum tenutario aut barone, qui haberet bona in districtu, cui preest, Iinitima bonis ipsius nobilis, tunc homines tenute seu districtus baronis illius non debent reputari ei pro testibus simplices,

sed tantum nobiles vel ex alys districtibus viri fidedigni, propinqui in vi- cinitate.

Capitulom septimum

Termini ad Iimitandum quomodo prefigeπdi

Terminus ad Iimitandum quilibet debet ρrefigi personaliter. Et cuius par- cium iudex paruerit, eius sentencia per vtramque partem debet suscipi ab- sencia aliorum iudicum non obstante, preter Seruicium terrestre, aut infir- mitatem, aut cum quis propter rem publicam fuerit in manibus hostilibus aut in Iegacione a nobis missus. Si autem quis iudices super terram a nobis vel a Consiliarijs nostris acceperit per Iiteras et non personaliter, in absen- cia alterius partis, tunc tenebitur accipere a iudicibus Iiteras et per eas insin- uare parti in duodecim ebdomadis ante terminum iudicij, vt preparetur ad iudicium. Et tenebitur respondere pars ilia tunc tanquam in peremptorio termino.

CAPITULUM 0CTAUUM

Pena destrueπcium granicies

Si nobilis nobili graniciem destruxerit aut igne excremauerit, execuerit- ve Violenter aut quomodocunque, et hoc contra eum probatum fuerit, ta- Iis Iuet Ieso duodecim siclos; et si in agro discrimen transarauerit, tunc tres siclos et mulcte totidem. Et si plebeus plebeo hoc fecerit, tnnc soluet siclum plebeo et mulcte tan tumdem. Et insuper graniciem seu Iimitem destructum tenebitur cum officio reformare modo antiquo. Si autem huius- modi granicies aut limes Videretur ei cum iniuria, tunc debebit experiri de- super iure, non vi.

CAPITULUM NONUM

De silua communi et extirpacione eius

Si aliquibus fuerit silua communis, tunc Vnusquisque eorum debet ex suis agris directe extirpando procedere et vnus alterum non debet a silua preue- nire; et vbi obuiauerint sibi inuicem secures, ibi fiant granicies. Si vero vnus altero validior fuerit et plus extirpauerit quam alter, et illi Videretur iniuria, tunc is, qui plus extirpauit, debet dare illi ad extirpandum silue tantum, quod equales sint extirpaciones vtriusque. Et dum ille siluam earn extirpabit, et si non tarn bonus fundus fuerit vt alterius, tunc vtriusque eorum extirpaciones debent eis diuidi dimidiatim. Et si extirpator prior non habuerit siluam dan- dam ad extirpandum alteri, tunc nichilominus oportet eum de dimidio suarum extirpacionum cedere illi.

CAPITULUM DECIMUM

De flumine, distinguente bona

Si inter bona aliqua flumen fuerit pro Iimite et id Conuerteretur ex antique alueo in bona alicuius, tunc vtique limes habebitur alueo Huuij ipsius antique, et ille medietate Huuij debet vti in piscando et alys vsibus. Et si quis Huuium transfoderit studiose in dampnum vicini sui, talis tenetur Huuium reformare modo antiquo et vicino dampnum resarcire.

capitulum Vndecimum

De invπdacione prati vel stagπi ex stagπo alterius

Si quis stagnis suis molendina superiora vicini invndauerit, tunc debet coram visore officij aqua demitti et invndato solui dampnum iuxta proba- cionem. Et si pratum invndauerit alterius, tunc tenebitur dare in commuta- cionem. Et si ille noluerit, tunc debet aqua in hijs Iimitibus contineri, quod pratum alienum non attingat. Et si fecerit acgerem ad ripam alienam aut pratum invndauerit sine voluntate illius, tunc ille potent acgerem transfodere impune et Violenciam propterea non luet, quia nemini ad alterius ripam sine consensu eius facere acgerem licet.

capitulum duodecimum

Quomodo quis inhibeat Intromittenti in fuπdum suum

Dum quis voluerit ad ripam alterius stagnum facere, aut prata aliena in- vndare aut falcare, aut siluam excidere, aut agros arare, tunc eciam debet per visorem ammoueri et inhiberi sub vadio; et debet res huiusmodi iudicari, vt supra in proximo articulo expressum est.

CAPITULUM XIIl

Qualiter inhibeπdum ei, qui in aliena terra Seminauerit

Si quis in aliena terra seminauerit, tunc ille, qui suam esse pretendit terram, accipiat visorem ab official! districtus illius et inhibeat ei sub vadio nobis et pro official!, ne ipse Siligineimllam de agro illo deducat, sed messam sisteret in eodem agro ad decisionem litis; et posito termino debent vtrimque educere iudices. Et si is, qui inhibuit, probabit ilium in sua terra seminasse, tunc obtinebit et terrain, et siliginem. Si vero Seminator ille contra vadium.

cum compensa, alias in duplo. Et cui, si in sua propria terra seminanti, alter inhibuerit et is in iure Succubuerit, talis vadium huiusmodi tenetur solus soluere fisco nostro et dampnum illi reformare; videlicet: si siligo sub vadio inhibita Corrumpitur et que exposi- ta fuerint in educendo iudice, ea tenetur soluere, temere inhibens. Vadium autem debet fieri contra eum, qui translimitem voluerit facere dampnum, cen. turn Siclorum nobis et tenutario nostro duodecim siclorum; et si super dis- crimine agrorum fuerit inhibicio, tunc debet fieri pro nobis duodecim siclo­rum, pro tenutario trium siclorum. Debet autem fieri inhibicio ipsa pro sili- gine et ρratis ad festum natiuitatis domini.

CAPITULUM XIIII

De terra, quam quis triennio possedit, vi non mouendus

Dum quis possederit terram aliquam triennio quiete, seminauerit, coluerit, et veniens alter in ea terra fruges acceperit et tetigerit quemcunque, videlicet ipsum solum, aut subditum eius vel alienum, vel bouem aut aratrum fregerit, talis tenetur soluere Violenciam duodecim siclos grossomm et no. bis tantum- dem. Et si acceperit sine percussione, tunc soluet dampnum cum compensa, que dicitur nawyazka. Et tandem poterit contra possessorem agere iuridice pro huiusmodi terra. Et si quis conatus fuerit adimere ab altero, et is hoc defenderit et non cesserit, super eo sit iusticia; et quis in terra reus erit, is damna et Violenciam reformabit.

CAPITULUM XV

Obiciens quis contra testes alterius et non probans, tenetur eis ad compeπsam

Si quis testes probantis partis temere diffamauerit, videlicet si ille secun­dum ius Statuerit decemocto testes et is non elegerit ex eis sex dignos fide, et remoueret eos, satagens per id discussionem cause illi impedire, tunc ille habebit facultatem testes suos ibidem coram iudicibus expurgandi. Et dum iudices discernent, quod temere testes ipsos diffamauerit, et hy se dedu- cent seu expurgabunt, tunc ille, excipiens quemlibet testium ipsorum a se diffamatorum, iuxta Vniuscuiusque eorum Condicionem et genus tenebitur Compensare nobilem vt nobilem, plebeum vt plebeum, ρerinde acsi wlne- rauerit eum.

CAPITULUM XVI

Testibus vtrimque diffamatis Statuendi alij

Si quis testes suos coram iudicio diffamatos non expurgauerit, tunc illi, qui non fuerint diffamati, iurabunt. Et si exvtraque parte testes inuicem se dif- famauerint, tunc vtrimque remoueantur et in Ioca eorum alij statuantur, non suspecti. Et ex eis, qui fuerint plus idonei, hij iurabunt.

CAPITULUM XVII

De Intromissionibus in bona vel alterius rei causa

Dum aliquis curialis noster fuerit missus a nobis vel ex officio palatini ad intromittendum in bona alicuius partem vel Officialem nostrum propter deb- itum aut aliam causam, tunc intromissor exequatur hoc cum duobus vel tri­bus nobilibus, res omnes in bonis illis Fideliter conscribat sub testimonio testium ipsorum. Et si secus intromissor ipse fecerit, tunc damnum illud tenebitur soluere, quidcunque in illis bonis tunc perierit, super quo damnifi- catus probacionem fecerit vel iurauerit. Et si intromissor non fuerit in solu- endo, tunc collo tradetur. Sed si intromissor probauerit rite se id fecisse et bona ipsa cum omnibus rebus, Specifice Conscriptis, porrexisse alteri iuxta informacionem nostram, tunc ille, qui ab intromissore ea accepit, tenebitur querenti de hoc respondere et reformare.

CAPITULUM XVIII

De admiπistracioπe bonorum Iitigiosorum, que ad maπus principis veneriπt in sequestrum

Statuimus, quod dum partes Consenserint vtrimque et dederint bona in manus nostras ad decisionem litis, tunc officialis noster, cui eaipsa bona Commiserimus, habebit in bonis ipsis victum Competentem sibi, sed non Iice- bit ei de curia ilia educere quitquam, nec cum vxore aut pueris commorari in ea, sed cum omnibus rebus et prouentibus, tempore administracionis sue con- gregatis fideliter et integre debet ad Iiteras nostras restituere et prouidere, ne quid dampni in bonis illis sub administracione eius Hlatum comperiatur. Et si secus fecerit, tenebitur dampnificato ad resarciendum dampnum.

CAPITULUM XIX

Diuisio bonorum quomodo sortitur robur perpetuum

Si aliqui fratres germani vel alij, remociores in stirρe, habentes aliqua bona Commiinia indiuisa, et tandem coram iure sibi Coequauerint et descriρserint₁

huius modi diuisionem debent iam perpetuo obseruare. Et si eciam non coram officio, sed coram amicis huiusmodi diuisionem fecerint et decennio earn inter se tenuerint, huiusmodi eciam diuisio prescripcione approbata durat perpetuo.

CAPITULUM XX

Quid, si altera parcium in termiπo occasione terre prefixo non paruerit

Statuimus, quod dum a nobis aut Consiliarijs nostris terminus iudicio occasione terre sub amissione cause fuerit prefixus, et vna parcium in termino ipso paruerit et iudices suos eduxerit, altera vero parere et iudices educere noluerit, tunc iudices illi, qui egredientur, ob contumaciam alterius partis debent parti Comparenti terram aut homines, pro quibus agitur, in posse- sionem concedere; in dampnis et impensis eius ad huius modi iudicium ex- positis, super quanto officialis eius iurauerit, hoc ei pars debet aduersa sol- uere. Et solutis huiusmodi expensis et dampnis eius debebunt tunc vtrimque iudices educere et ius prosequi desuper. Si vero ille contumax temeritate sua in huiusmodi terram vel homines se intromiserit contra Intromissionem iudi- cialem, tunc tenebitur soluere Violenciam et expensas, et dampna; et nichi- Iominus in ea eciam Violencia et dampnis, et expensis debet ei intromissio dari in terram et homines eosdem. Et ille, solutis ei violencia, dampnis et expensis, tunc denuo habebit cum eo ius pro terra ilia vel hominibus.

Rubrica NONA

de siLuιs, Venacionibus ет Mellificijs

CAPITULUM PRIMUM

Uenans m Venacionibus alieπis, tenetur violencie

Statuimus, quod is, qui in Venacionibus alterius venatus fuerit violenter, tenetur ei, in cuius silua hoc commiserit, soluere Violenciam duodecim siclos grossorum et nobis tantundem; et tenetur soluere feras captas iuxta taxam infrascriptam. Et si quis Sagittarios miserit in siluam alienam vel solus furtim feras occiderit, si hoc probabitur, tunc tenebitur feras, quotquot occiderit, soluere, vt infra continetur. Et si capitur Sagittarius in silua super fera occisa, tunc ducendus est ad officium, et per officium Sentenciari debet ad mortem vt alter ex furibus. Et si quis in sua terra agitauerit feram et ilia fugierit ad terram alienam, tunc Iicebit illi investigare suam feram per terram alterius et occidere earn in terra aliena. Ita eciam, dum quis iaculo infixerit feram in terra sua, Iicebit ei insequi feram illam sauciam in terram alterius.

CAPITULUM SECUNDUM

Taxa precij ferarum

Statuimus precium feris siluestribus: pro bubalo vel, vt alias dicitur, bison- te sicli grossorum duodecim, pro onagro sicli sex, pro ceruo ceruave tres, pro vrso totidem, pro equo equave totidem, pro арго aut sue siclus, pro dorca alias capra Siluestri triginta grossi, pro panthere siclus.

CAPITULUM TERCIUM

De vsu mellificiorum, Iacuum et pratorum, in siluis alienis existencium

Qui habuerint in silua nostra aut ducum, baronum vel nobilium mellificia sua, Iacus vel prata et circa prata tuguria seu tabe acula, vtantur hijs hoc modo, quod ad Iacum proficiscantur cum sagena, sed sine cane, sine Iancea, et sine omni genere iaculorum, quod fere nociturum esset. Pratis vero in silua aliena vtatur antiquis, noua non extendendo; et si antiqua Occuparentur arbori- bus, Iicebit ea extirpare. Mellificia vero habens quis in silua aliena, visitet ea sine canibus, sine Ianceis et iaculis_l sed tantum cum securi et instrumento ad cauandum aluearia. Similiter et prata Visitabit cum securi et falce. Hij vero, qui Iacus habuerint in silua aliena, dum venerint Hluc hijeme ad piscandum, poterint Iibere vti ex silua ilia Iignis ad ignem in tugurijs suis et ad alueos

pro piscibus. Hijs autem, qui prata habuerint ibi, Iiceat ассіреге de silua ilia tigna ad erigendum aceruos feni, vel trabes et rubetha ad Construendum tuguria, seu forestas pro recondendo feno vel ad Circumdandum sepi. Melli- Hciarijs vero Iiceat in siluis ipsis ассіреге subera pro funibus et alijs eorum circa melli∏cia necessitatibus, quantum opus fuerit et quantum poterit quis corpore suo exportare et non iumento. Et dum arbor eorum alueata cum apibus, vel sine apibus ceciderit, et eciam stante arbore, liberum sit eis aluear- ium excidere, extremitates vero arboris relinquere debent domino silue. Non Iicebit autem mellificiarijs ipsis pretextu introituum huiusmodi percipere de siluis alienis ad domum Iigna aut tigna pro edificijs. Non licet eciam, vt quis pretextu Iacuum, pratorum aut mellificiorum suorum, in silua aliena existen- cium, siluam huiusmodi sibi vendicet, nec contra, vt pretextu silue sue Iacus alterius, prata aut mellificia, in ea existencia, nitatur adimere. Qui autem siluam suam, in qua mellificia aliena fuerint, voluerit extirpare, tunc ne infer- rat dampnum mellificijs. Et si quis, extirpando siluam suam, arborem in ea alienam alueatam, truncam cum apibus vel sine, Circumdederit aut circumbus- serit et effecerit arborem arescere, is ei, cuius arbori hoc fecerit, tenebitur soluere taxam infrascriptam. Similiter dum et in agro steterit arbor mellifici- aria, tunc dominus agri arando ne subaret arborem, sed relinquat spacium sub arbore in tactum Circumquaque ad Iongitudinem stimuli aratorij. Et si secus fecerit et arbor propterea aruerit, tunc tenebitur dominus agri soluere earn.

CAPITULUM QUARTUM

Mittens in alterius Iacum rethe vel in pratum falcem, reus est violencie

Is, qui in alieno lacu, in sua silua existenti, exercuerit piscaturam, tene­bitur domino Iacus soluere pisces iuxta iuramentum eius et insuper violenciam, et Hsco nostro tantundem. Similiter, si quis prata alterius in sua silua falcau- erit et extrudendo ex eis proprietarium percussionem fecerit, is soluet violen­ciam et mulcte nobis tantundem. Si vero absque percussione falcauerit, tunc tenebitur reddere fenum cum compensa. Et si quis in silua sua apprehenderit hominem alienum et spoliauerit, tunc Spolium hoc non tenebitur compensare, nisi debet hominem ilium et Spolium domino eius dare ad Hdeiussionem et Ostendere in silua locum apprehensionis et dampnum. Et si probabitur damp­num, tunc soluetur, sin autem, tunc reddet spolium spoliato cum compensa- cione.

CAPITULUM QUINTUM

Controuersie Occasione mellificiorum quomodo discuciende

Si oritur Controuersia occasione mellificiorum, dum scilicet perueniunt alique arbores me∏ificiate ad manus alienas, vt solet fieri inter mellificiarios,

quod interdum arbores cum apibus vendunt et interdum nomine dotalicij cum filiabus concedunt generis suis ad villam alienam, et ille nouus possessor arbores ipsas, quas adeptus est, signat caracthere suo, et illo caracthere suo nouo incipit habere introitum in siluam illam et exterminare ex ea mellifici- arium antiquum, dum igitur huiusmodi differentia accidit, tunc debent attendi signa in arboribus et videri, que signa fuerint antiquiora et profundius in arboribus hereant. Tunc talia signa habenti adiudicandus est introitus in sil­uam; ei vero, cuius noua fuerit signa, prohibendus scilicet introitus.

CAPITULUM SEXTUM

Uiolencia in Iacu, stagno, piscina et molendino

Si quis alterius lacum, piscinam aut stagnum fuerit expiscatus, aut obstac- ulum disijecerit, aut molendinum Combusserit vel alias destruxerit, aut acger- em transfoderit, talis soluat Violenciam et dampnum reformet. Videlicet, si molendinum propter destructionem vacauerit et emolimenta Cessauerint, et stagnum exundauerit, tunc super quo probacio Iegitima facietur vel iurabitur, hoc soluetur; simul et pro Violencia duodecim sicli, et nobis totidem. Et mo­lendinum idem destructor reparare tenebitur.

CAPITULUM VlI

Quid pro nido falconis surrepto et quid pro cigni

Si quis alteri nidum falconis destruxerit aut subsecuerit, vel studiose fal- conem sub nido interceperit, aut pullos eius enido subtraxerit, talis tenebitur ei, cui hoc dampnumintulerit, soluere duodecim siclos. Et si quis cigni nidum destruxerit aut expilauerit, tunc similiter soluet duodecim siclos. Et si quis eciam alterius aucupia, dicta perewyess, destruxerit vel rethe ex eis sustulerit, soluet duodecim sidos.

CAPITULUM VIII

De castorum Investigacionibus

Si alicuius ducis, baronis aut nobilis Investigaciones castorum fuerint in alterius hereditate, tunc dominus hereditatis non permittet ex agris suis aran- do ad lustra seu cuniculos castorum accedere spacio, quod est iactus vnius baculi; ita eciam et prata falcari, et rubos extirpari tarn Ionge non permittat. Et dum castor ex eo cuniculo vel Iustro suo exiuerit ad aliud superius, in campum aut pratum, tunc simili modo ad iactum baculi Circumquaque cunic- ulum cessetur a colendo, falcando et rubos excidendo. Et si contra factum fuerit et castor expelletur, talis transgressor soluet duodecim siclos; et nichi- Iominus tenebitur cuniculum seu lustrum predictum conseruare, vt supra

dictum est, non accedendo iactu baculi. Et si quis Violenter aut furtim cas- tores cederit, talis soluet Violenciam et pro vnoquoque castorum occisorum, qui colore fuerit pullo, sexagenam grossorum et, qui mere nigro, duas.

CAPITULUM IX

Violencia in humuletis

Si quis humuleta alterius Violenter expilauerit aut destruxerit, et eciam in sua hereditate, et hoc probatum fuerit, talis Iuet domino humuletorum violen- ciam et totidem fisco. Si vero tantum fructus sustulerit et non exciderit, tunc soluet damnum cum compensa.

CAPITULUM X

De aucupijs

Si quis aucupia alterius destruxerit et hoc probabitur iure, tunc soluet destructor domino aucupiorum duodecim siclos et fisco nostro tantumdem. Et si quis aucupia alterius Fascinando furtim Contaminauerit et hoc probabitur, soluet patrator domino aucupiorum tres siclos. Et qui rethe, dictum sather, Subtraxerit, totidem soluet.

CAPITULUM XI

Precium arborum mellificiariarum

Si quis arborem mellificiariam alterius cum apibus igne aut ferro, aut qualitercunque corruperit, soluet is sexagenam grossorum domino arboris, siue pinus fuerit arbor ipsa, siue eciam quercus. Et si tunc arbor ipsa cor- rupta, pinus aut quercus, fuerit sine apibus, sed prius fuerunt in ea apes, pro tali arbore Soluentur triginta grossi. Pro illis autem arboribus mellificiarijs, que fuerint aut apice tantum detruncato aut alueate, sed expertes apium, id est in quibus nunquam apes fuerunt, destructor talium arborum soluet pro singulis per quindecim grossos. Si quis vero apes alterius intactas, hoc est melle integro, extraxerit, arbor illesa tenebitur pro singulis examinibus solu- ere per triginta grossos; pro emunctis vero per quindecim.

Rubrica DECIMA

de bonis Acquisitis, que debitis Auτ Excessibus domini sui prioris FUERINT obnoxia

CAPITULUM PRIMUM

Emptor bonorum prescripcione decenni redditur immunis ab Obligacionibus eorum prioribus

Statuimus, si quis emerit hereditatem et possederit earn quiete precio soluto vel nondum exsoluto, et super eisdem bonis alter habuerit creditum ante Vendicionem eorum sibi inscriptum, et tacuerit ipse de hoc decern annis, iam nequibit ipse huius modi creditum repetere ex Hlis bonis, sed respiciet venditorem, qui, si non fuerit in soluendo, suscipietur collo a creditore Hlo. Si vero creditor Conuenerit emptorem bonorum Hlorum intra prescripcionem, tunc ei iuxta prioritatem inscripcionis crediti eius debent bona ilia concedi in possesionem, vel emptor eorum soluat creditor! Hli et repetat a venditore pecuniarn, quam soluerit, et omnes alios sumptus, presertim si emptor in contractu emptionis huius modi debita et sumptus in se non susceperit.

CAPITULUM SECUNDUM

Duobus Creditoribus, ad eadem bona Concurrentibus, minus creditum Combinatur maiori

Si quis super bonis alicuius alteri obligatis in defectu aliorum credita sua iure perduxerit et bona Hla valerent pro vtraque summa, tunc creditor maioris summe, tarn possessor quam actor, tenebitur reponere minorem Concreditori et in vtraque summa possidebit bona Hla ad exemptionem. Licebit tamen Creditori maiori, si voluerit, cedere in hoc minori, vel vtrique eorum simul bona ipsa in tota ea summa impignorare tercio.

CAPITULUM TERCIUM

Agenti pro dampnis aut credito probacio competit; et non mutuaπdum sine cirophapho plus decern sexagenis

Quilibet actor super dampnis, quomodocunque sibi Hlatis, et super credito, super quod Cirographum habuerit, sed ammiserit, et testibus, qui cirogra- phum viderint, sumam crediti attestatus fuerit, debet solus iurare; et impul- satus tenebitur ei soluere id, super quo iurauerit. Ei vero, qui Cirographum

habuerit, debet solui absque iuramento. Constituimus eciam, vt nullus nobilis aut ciuis mutuet alteri plus decern Sexagenis grossorum sine Iiteris; et si quis Iimitacionem hanc excesserit et debitor negauerit, tunc creditor non nisi su­per decern sexagenis admittetur ad iuramentum contra debitorem ilium, resi­duum vero ammittit.

CAPITULUM QUARTUM

Quid, si res Obiiglata obligatur alteri in maiori

Si quis rem obligatam Obligauerit alteri in maiori summa, tunc dominus rei ipsius, citato possessore ad recipiendum pecuniam, reρonet ei pecumain, in inscripcione expressam, et rem suam recuperabit. Ille vero residuum pecu- nie sue requiret ab eo, cui dederit.

CAPITULUM QUINTUM

Proprietas rei obligate prescripcione non tollitur

Statuimus, quod res imρignorata prescripcionem non habeat, nec ammit- tatur per earn, sed liberum erit cuilibet heredi, reposita coram iudicio pecunia, possessionem hereditatis sue obligate recuperare iure suo naturali vel quali- tercunque acquisito. Et si quis bona sua aut quamcumque rem suam alteri impignorauerit in pecunia ad terminum expressum et tandem voluerit exi- mere, et citaueri ilium ad accipiendum pecuniam, et ille non paruerit in ter- mino peremptorio, tunc actor exposita pecunia coram officio mittetur in pos­sessionem bonorum suorum. Ita et omnem rem impignoratam recuperabit impignorator. Si vero Obligatarius paruerit in termino citacionis, tunc accepta pecunia tenebitur cedere de bonis obligatis secundum inscripcionem, prescrip­cione non obstante. Et si que res in vadiata fuerit ad cerium terminum, et terminus ipse efluxerit re non exempta, tunc possidebitur ad alium terminum et non redimetur, nisi a termino. Sed si is, qui taliter Obligauerit, moritur, tunc filius eius aut propmquus eximit termino non attento.

CAPITULUM SEXTUM

Terminus redemption! pignoris assignatus primus est peremptorius et a tempore citationis cessandum ab usu eius

Terminus primus, iuridice assignatus ad exemptionem pignoris sub ammis- sione cause, debet esse peremptorius. Et citatus a tempore citacionis debet cessare ab vsu bonorum obligatorum; et quidcunque post positam Citacionem de bonis illis acceperit, hoc totum debet in redempcione restituere. Et Iicebit official! causam huiusmodi exempcionis Subdelegare cuicumque.

CAPITULUM VII

Pignus mobile distrahitur

Si aliquis ad exemendum rem suam mobilem impignoratam citatus in primo, secundo et tercio terminis non paruerit, is rem illam ammittit, quam Obligatarius conuertet iuxta beneplacitum suum.

CAPITULUM Vlll

Res mobilis impigπorata ad diem Iapsu diei ammittitur

Si quis impignorauerit alteri rem mobilem ad diem sub ammissione et si ad diem ilium non exemerit, tunc pignus ipsum obligatario cedit in propri- etatem perpetuam.

CAPITULUM IX

Bona immobilia impignorata ad diem Iapsu diei transeunt in proprietatem Obligatarij

Ita eciam et immobilia bona impignorata ad diem si non eximuntur in termino per impignoratorem, tunc Obligatarius auisabit propinquos eius ad eximendum. Si vero et propinqui post huiusmodi auisacionem sui ad spacium vnius anni non exemerint, tunc obligatario cedit pignus in perpetuum. Et si eciam quis, obligans bona sua alteri, expresserit in Iiteris, quod bona ipsa non nisi ad certum diem sit exempturus, et si neglexerit diem ipsum, tunc per annum expectare debeat ad eundem diem; huiusmodi obligaciones debent teneri iuxta inscripcionem.

Rubrica Undecima

de Capitibus ет Compensacionibus Plebeorum ет Illiberorum

CAPITULUM PRIMUM

Quantum pro capite seruilis et quantum pro mellificiarij

Statuimus, quod occidens hominem seruilem, dictum ρuthnij, soluat pro capite duodecim siclos, pro mellificiario octo siclos. Pro percussione seruili tres sicli, mellificiario siclus, vxoribus vero eorum, si ferhmtur, duplum soluitur.

CAPITULUM SECUNDUM

Compensaciones artificum

Organiste, bombardario, pistori, coquo, architecto, gemmarum intextori, mensario, vitreatorio, falconario, caniculario, aurige, agasoni, muratori, sar- tori, sutori, gemmarum intextrici, Iodicum textrici, textrici — his omnibus compensa capitis, vt et seruili, duodecim siclorum; et eciam si quis eorum fuerit ex genere kmethonum, tamen in artificio huiusmodi existenti, compen- sacio capitis hec; et pro percussione siclus.

CAPITULUM TERCIUM

Uillicorum et similium Compensaciones

Uillico necnon superintendent! et clauigero Compensacio pro capite sicli duodecim, pro percussione tres; eisdem vero dum ex officys fuerint depositi, Compensaciones vt et kmethonibus. Et si illiber fuerit in officio Villicandi aut SUperintendendi, ei Compensacio pro capite decern sexagene, pro percussione siclus, interim dum sunt in officio; depositi vero, vt alij illiberi compensa- buntur.

CAPITULUM QUARTUM

Kmethonibus et Hliberis Compensacio

Occidens kmethonem soluet decern sexagenas grossorum pro capite; pro Hlibero vero quinque sexagene et femine Hlibere tantumdem. Wlnerans vero kmethonem Compensabit grosses quinquaginta, vxorem eius centum, illibe- rum triginta, vxorem eius sexaginta.

CAPITULUM QUINTUM

Iudei et tarthari пе tenuerint cristianos in illibertate

Si aliquis iudeus aut thartarus emerit aut pignori acceperit christianum, extunc mandamus palatinis, capitaneis et tenutarijs, vt de hoc perquirant, nam omnem christianum ex illibertate a iudeo et thartaro Iiberamus eo modo: si fuerit emptus in perpetuum aut ex muliere empta procreatus, tunc adeptus etatem suam elaborabit se ab eo per Septennium et post septem annos effi- cietur liber. Si vero fuerit impignoratus Christianus apud aliquem huiusmodi perfidorum, tunc sit ei relaxamenti singulis annis, vtriusuis sexus fuerit, trigin- ta grossi. Et quousque se elaborauerit, tenebitur impignoratus seruire eis. Que autem familia Hlibera data fuerit thartaris a felicis reco[r]dacionis patre et alijs predecessoribus nostris, aut a nobis cum curijs, hec seruiat eis perpetuo.

CAPITULUM VI

Homo liber non redditur ex noxa aliqua illiber

Statuimus, quod homo liber non deρutetur in Hlibertatem ob aliquem excessum. Et si propter noxam aliquam fuerit traditus in aliqua summa, tunc debet Iaborare et singulis annis dimittentur viro viginti grosi, mulieri quindec- im. Et hoc, si concedetur eis seminare aliquid pro vtilitate eorum. Et si sem- inari non concedetur, tunc viro ad annum triginta grossi, mulieri viginti. Et si in tanta fuerit summa, quod se elaborare nequeat, tunc pueri eius elabo- rabuntur et dimittetur eis tantumdem.

CAPITULUM VII

Hominibus se ipsis impigπoraπtibus pecunie defalcantur

Si se Impignorauerit vir aut mulier non facto contractu de semina[n]do aut defalcando, tunc defalcabuntur annuatim viro quindecim grossi, mulieri decern.

CAPITULUM VlII

Quid_y cum Hliberi alicuius deprehenduntur penes alterum

Si kmetho alicuius aut illiber subiecerit se alicui alteri, asserens se esse liberum, et is, qui eum susceperit_l requisitus a domino eius semel aut bis, iusticiam de eo ministrare noluerit et fuerit tractus propterea ad iudicium, et si dominus Hle probauerit Hlibemm esse suum et ρrobauerit eciam suscep-

torero ilium denegasse sibi iusticiam requisitum bis, tunc susceptor tenebitur Hliberum domino eius pro mora Compensare ab eo tempore, quo aufugiens ab eo perseuerauit.

CAPITULUM IX

Prebens quis viatitum aut viam indicans mancipio alterius profugo, tenetur requirere ipsum

Si quis illibero alterius, masculo aut femine, Iugienti, sciens esse insinua- tum de eo, viam monstrauerit aut ρanem dederit, aut in domum receρerit eum, et hoc probabitur, tunc talis tenebitur profugum ilium requirere, et si non inuenerit, tunc tenebitur soluere eum.

CAPITULUM X

Uendicio filij vel sui metipsius non valet

Si quis hominem liberum aut filium suum propter famem aut semetipsum vendiderit in Hlibertatem, talis contractus non valet; et postquam famis transi- bit, homo ipse acquisitis pecunijs redimet se. Si vero quis Hliberum suum ven­diderit aut propter panem tempore famis dederit alteri, talis Hliber remanebit penes Hlum perpetuo.

CAPITULUM XI

Mancipia, tempore famis a domino expulsa, redduntur libera

Constituimus, quod si quis tempore famis familiam suam Hliberam expul- lerit, nolens earn nutrire, tunc iam familia Hla redditur libera. Tamen, cum fuerit expulsa, manifestet se officio districtus aut Ciuitatis, quod sit expulsa; et officium auiset dominum familie ipsius, vtrum expullit earn nolens nutrire; tunc familia ipsa redditur perpetuo libera.

CAPITULUM XIl

Veniunt in illibertatem quatuor ex causis

Illiberi Hunt quatuor modis. Primo, qui antiquitus sunt Hliberi aut nascun- tur ex Hliberis. Secundo, qui ex terris hostilibus ducuntur captiui. Tercio dum Condempnati ad mortem, prefer furtum, impetrantur et prestant se in illiber­tatem ei, cui Sentenciati fuerint, et is eis parcit; tales et posteri eorum, nasci- turi ex eis, fiunt Hliberi. Quarto, cum se ipsimet in illibertatem vendiderint: et qui liber existens duxerit Hliberam, is redditur Hliber, et pueri eorum sexus vtriusque; eodem modo et mulier, si scienter nupserit illibero, redditur Hlibe- ra, et pueri eorum similiter.

Rubrica Duodecima

DE RAPINIS SEU SPOLIJS ET COMPENSACIONIBUS EORUM

CAPITULUM PRlMUM

Quid rapieπti armentum equarum priπcipis aut baronis

Si quis Occupauerit aut rapuerit armentum ducis, baronis aut nobilis et mortificauerit equam aut pullum eque, tunc pro pullo de armento principis soluet sexagenas decern, pro equa quinque, pro pullo ex armento baronis aut nobilis quinque, pro equa tres scilicet sexagenas grossorum. Et hoc, si a nemine huiusmodi pulli mercati fuerint, tunc soluentur iuxta taxam supra scriptam. Si vero fuerint mercati ab aliquo, tunc quod fuerit oblatum in mer- cando, hoc solui debet. Et eque solucio hec fieri debet eius scilicet, que non fuerit in vsu ocandi Iignaque vehendi et aliorum Iaborum domesticorum. Que vero fuerit in vsu Iaborum domesticorum, pro ea quinquaginta grossi. Pro iumento kmethonis aut pullo iumenti eius quinquaginta grossi. Si vero emp- tum fuerit iumentum, tunc soluetur precium, quod datum fuerit. Et pro pullo eciam domi nato, quantum fuerit oblatum in mercatu, hoc solui debet iuxta probacionem.

CAPITULUM SECUNDUM

Rapiens armentum alterius soluit Violenciam

Si quis rapuerit alterius armentum equarum in terra sua aut cuiuscungue modo spolij aut deρascacionis causa, talis tenetur soluere Violenciam et damp­num, quod fuerit Hlatum armento, secundum Constitucionem infrascriptam. Nam non debet propter depascacionem occupari armentum. Eciam si offend- eretur in depascacione, tunc debet armentum ipsum pelli ad dominum suum et depascacio debet ostendi hominibus extraneis; tunc dominus armenti tene- bitur soluere dampnum.

CAPITULUM TERCIUM

Eripiens quis de Subnobili iumentum, reus est Violencie

Si quis Subnobili vtriusuis sexus rapinam fecerit, rapuerit scilicet equos circa ecclesiam aut in mercatu, campo vel conuiuio, eciam si percussionem non intulerit, et si nulla persona fuisset circa iumentum ipsum, tunc raptor tenebitur refdrmare ei hoc duodecim siclis, perinde ac si wlnus nobili ipsi intulisset.

CAPITULUM QUARTUM

Equi militares eximuntur a raptionibus

Equm baroπis, nobilis et curialis ab omni raptione in officiosa eximimus. Et si quis in officiose equm ducis, baronis aut nobilis rapuerit, is Compensabit equm equo.

CAPITULUM QUINTUM

Rapina kmethoni illata Compensanda; et Vicissitudine rapine tollitur compeπsacio

Si nobilis kmethones alterius in mercatu vel circa ecclesiam aut in agro vel vbicunque Spoliauerit iumentis eorum, aut pecora in campo occupauerit in rapinam, tunc probato hoc in iure tenebitur spoliator rapinam reddere et Compensare tribus siclis. Et tandem poterit querere iure ab illo, si quid actionis habuerit contra eum. Si vero ille Spoliatus, non ferens id et non requirens ius, fecerit contra mutuo rapinam, tunc is, qui pro rapina facit ra­pinam, Compensacionem suam ammittit et tenetur idem ei, quern spolia- uerit, rapinam reddere cum Compensacione; dicitur autem hie Compensacio nawyaska.

CAPITULUM VI

Compensacio Occupacionis kmethonum et mancipiorum

Is, qui kmethonem alterius ceperit et penes se retinuerit, Compensabit eum quinquaginta grossis, mulierem eius duplo, illiberum triginta grossis, mulierem eius duρlo.

CAPITULUM VII

Maneipia profuga quomodo recuperaπtur

Si alicuius mancipia, hoc est familia illibera, aufugierit et dominus familie ipsius publicauerit stipendium illius inuentori vel ostensori eius, et inuenerit penes aliquem, tunc ei, penes quern inuenerit, soluet stipendium illud publi- catum. Si vero prefer publicacionem stipendij invenerit et ille noluerit famil- iam ipsam eius profugam extradere, donee acceperit ab eo questum, dictum wlgariter pozyem, violenter, tunc ille pro huius modi pozyem accepto, cum citabitur, Iuet ei duodecim siclos velut pro violencia. Si autem quis familiam alienam profugam penes se fouerit et fecerit aliquocies proclamari publicando earn, et tandem post aliquot ebdomadas dominus familie invenerit earn penes

ilium, tunc tenebitur dominus soluere еі pro expensis ab vnaquaque persona familie ipsius per grossum pro singulis ebdomadis.

CAPiTULUM 0CTAUUM

Compensacio pro pecoribus et pecudibus

Si quis deprehenditur sustulisse furto bouem, vacam, suem etc., tunc taxa pro boue grossi quinquaginta, pro vaca triginta, pro porco castrato et non castrato triginta, pro sue quindecim pro oue duodecim, pro agno totidem, pro capra sex, pro porcello tres, pro agnello totidem. Et si quid ex his pecudibus rapuerit quis ab altero et illud in rapina defecerit, tunc quodlibet horum so- Iuetur cum comρensa.

CAPITULUM NONUM

Ciuis villanum in foro ne Spoliauerit

Prohibemus, ne ciues et quicunque subditi nostri propter credita sua que- cunqua villanos cuiuscuque in mercatibus presumant arestare, sed pro huius- modi Creditis suis agant cum eis apud dominos eomm, cum nostris vero apud officiales nostros. Et hij tenebuntur administrare eis iusticiam. Et si quis contra fecerit et Commiserit occasione predicta rapinam, is Iuet nobis ires siclos et parti totidem.

CAPITULUM X

Taxa auium rapacium venaticarum

Si quis Sustulerit furto ab altero auem venaticum, sciat hanc esse auium ipsarum taxam: scilicet pro buteone ruffo sicli duodecim, pro albo decern, pro griseo sex, pro falcone duodecim, pro accipitre ex genere precipuo sex, alij vero ex inferioribus generibus soluentur singuli tribus scilicet siclis et minima earum auis queque vno.

CAPITULUM Xl

Taxa auium domesticarum

Anser soluatur grossis tribus, capo sex, gallina sex, anates — femella duo­bus, masculus vno, columba vπo. Si quis vero anatem, aucupiarum circulo insidentem, Subtraxerit, soluet pro ea sexagenas duodecim, qui pauonem, soluet pro eo sexagenas tres; pro grue domestico totidem, pro cigno domes- tico decern sexagenas.

capitulum Duodecimum

Canum taxa

Statuimus precium pro canibus. Qui Subtraxerit vel Occident canem alte- rius venaticum odorisecum ad feras, soluet pro eo duodecim sexagenas et pro eo, qui ad castores, totidem; pro valtere alterius generis, dicto kurcz, decern, pro valtere Subfalconario totidem, pro domestico Iatratore quinque, pro eo, qui dicitur vzlaijnyk, tres, qui ohar, tres, pro odoriseco ad Iepores tres; mediolan- ensis canis soluetur siclis duodecim, Iyahawij totidem, obthocznij totidem, podstrelczi sexagenis grossorum decern, sczayka tribus.

capitulum Tredecimum

Incitans canem in alterum, reus est wlπeris; et necatur insultans canis impune ictu, non iactu

Si aliquem momorderit canis ex incitacione alterius et ille, ad ius citatus, si negauerit se incitasse, tunc expurgabit se iuramento; et si ipse noluerit iurare, tunc deferat iuramento actoris, et tenebitur soluere nobili compensa- cionem pro offensa eius, plebeo vero pro wlnere. Si quis vero necauerit canem alterius defendendose ex manu, non tenebitur soluere pro eo, sed seeds, si iaculo Occident, tunc eum soluet.

CAPITULUM XIIII

Quid, si pauperiem Tecerit quadrupes

Sancimus, quod si alicuius canis momorderit alterius quadrupedem et per id fecerit pauperiem, pro huiusmodi quadmpede noxio dominus eius tenebitur respondere et vel dampnum soluere, aut noxium extradere.

Rubrica Tredecima et vltima

DE FURTIS

CAPITULUM і

Quid cum maπcipijs furacibus

Si alicuius in Vicinatu illiberi Furantur et capietur quis eorum cum facie, videlicet cum present! re subtracta, que valeat quinquaginta grosses, talis pu- nitur vt et alius fur. Et si furtum non valuerit tantum, tunc debet solui damp­num ex rebus eius, aut ipsa res subtracta reddatur et pro compensa cedatur Aagellis patrator. Si vero secundo idem subtraxerit, eciam quod decern gros­ses non valeat, et capietur cum facie, iam tunc tradetur ad patibulum.

CAPITULUM SECUNDUM

Furtum in domo alterius quomodo deprehendendum

Si quis furtum passus, ducente indicatore vel vestigio furti, peruenerit ad domum alicuius et non potuerit habere visorem a domino hominis eius aut ab officio districtus, tunc debet presente parte externa querere in domo ilia. Et si inuenerit faciem, tunc ducat hommem ilium cum facie ad officium eius, cui subest. Et si quesitor fuerit repulsus a facie aut a recenti vestigio et hoc probauerit eisdem hominibus eXtraneis, tunc ille, si nobilis fuerit, damnum, super quo is iurabit, soluet ei et penam furis tres siclos, et furem sibi queret.

CAPITULUM TERCIUM

Prohibens in domo sua Inquisicionem furti, efficitur reus

Et si quis prohibuerit inquiri res furtiuas vel a facie repellent et hoc contra eum hominibus extraneis probatum fuerit, tunc is siue sit nobilis, siue ple- beus, tenebitur illi dampna iuxta iuramentum eius reformare et percussionem iuxta Condicionem eius.

CAPITULUM QUARTUM

Quid cum fure, dum deprehenditur intra fundos suos, et quid, dum extra

Si subditus ducis, baronis aut nobilis intra bona eius capitur cum facie furti, is debet duci ad dominum suum. Si vero capitur cum facie in foro

communi aut in bonis alterius, tunc ducendus est ad dominum fori vel ad Officialem eius. Et dominus ille accipit faciem ad curiam suam et reum adduc- tum debet ponere in carceres suos, et auiset dominum rei ter, vt mittat vi- sorem, quo presente administretur iusticia de homine eius. Et si dominus ille ter auisatus visorem non miserit, tunc dominus fori, Iocatis circa se homin- ibus extraneis, faciat in hoc iusticiam; dicuntur autem hie extranei, qui non ex vna eademque domo sunt.

CAPITULUM QU1NTUM

Seruus_t cum furto depreheπsus_t ducendus ad dominum suum

Dum quis faciem, hoc est res furto a se ablatas, deprehenderit penes se- ruum aut subditum alterius in hereditate eius vel vbicunque, tunc hominem ipsum facionatum ducat ad dominum eius et affectet iusticiam ab eo; qui si non administrauerit, tunc tenebitur super hoc coram nobis respondere et furem ilium coram iudicio nostro statuere. Et si fur de manibus eius au- fugierit vel facies ilia apud eum perierit, tunc dominus ipse tenebitur illi dampnum iuxta iuramentum vel probacionem eius soluere, quicquid ei cum facie ilia perierit. Item cum alicui quid Subtrahitur et Videbitur ei dampnum hoc esse Hlatum ex villa aliqua, sed dampnificatorem certum nesciuerit, tunc postulabit ius in villa ilia et eliget ex ea tres viros, qui tenebuntur iurare super hoc, quod dampnificatorem eius in villa ilia nesciunt. Et si noluerint super hoc iurare, tunc villa ilia tota tenebitur dampnum Hlud actori soluere et requiret sibi furem.

CAPITULUM SEXTUM

Fotor aut redemptor furis tenetur dampni post sequti

Decernimus, quod si quis furem facionatum, hoc est notatum, in bonis suis scienter fouerit, aut furem notorium a patibulo redemerit, tunc talis vnusquisque, si probatum hoc fuerit contra eum, omnia damna, cuicurue ex bonis eius per ilium furem illata fuerint, tenebitur reformare.

CAPITULUM SEPTIMUM

Nobilis pro furto inculpatus expurgatur quomodo et quocies

Si aliquis nobilis fuerit prima vice coram iudicio pro furto sine facie incul­patus, tunc talis, si facies penes eum non apprehenditur, iuramento suo cor­poral! innocentiam suam expurgabit.

CAPITULUM OCTAUUM

Ad idem

Si idem nobilis inculpatur secundo pro furto eciam sine facie, tunc iam mettercius cum sibi equalibus nobilibus bone fame iuramento corporali suo et eorum expurgabitur.

CAPITULUM NONUM

Ad idem

Si tercio idem nobilis pro furto eciam sine facie inculpatur, tunc metsep- timus, hoc est cum sex nobilibus sibi equahbus, in honore conseruatis, iura­mento corporali suo et eorum expurgabitur. Quarto vero si inculpatur idem, suspendetur, vt fur.

CAPITULUM DECIMUM

Ad idem

Si kmetho kmethonis tugurium expilauerit et deprehendetur facies, tunc circa faciem super quo kmetho iurabit, hoc ex domo furis soluatur et pro com- pensacione fur debet pendere. Si vero promptuarium nobilis cum Victualibus fuerit expilatum, tunc Soluentur duodecim sicli et mulcte fisco tantumdem. Et expilata si fuerit camera cum thesauro, tunc circa faciem super quo nobilis iurabit, soluetur, et contra mulcta, et pro Compensacione fur ad patibulum.

capitulum Vndecimum

Quid, cum res furtiua Offenditur m tecto alteriu obserato fenestrato

Si facies inuenitur in tecto alterius obserato, habente fenestram, per quam facies ilia potuerit intrudi, et facies ipsa invenietur non obstructa, tunc non reputatur hoc pro furto. Et si in alicuius domo intra septum aut in horreo inuenitur facies huiusmodi, tunc eciam non iudicatur pro furto.

capitulum duodecimum

Domestici furis quomodo reρutantur expertes criminis

Cum capitur fur in actu criminis extra domum suam ante importacionem furti in domum, eius vxor, pueri et familia ab huiusmodi crimine reputantur expertes, et fur debet suspendi.

capitulum Tredecimum

Suspectus de furto traditur ad questionem

Si in aliquem hominem suspectum conscripta fuerint signa furti raciona- bilia et insinuator fuerit homo probus, tunc suspectus ille tradendus est ad torturam.

CAPITULUM XlllI

Ad idem

Fvr facionatus potest torqueri ter vno die, sed non mutiletur. Et si non elicitur confessio, tunc is, qui procurauerit eum ad torquendum, tenebitur Compensacionem ei impendere: pro Vnaquaque tortura per quinquaginta gros­ses. Et si defecerit in tortura paciens sine Confessione, soluet ille caput eius iuxta Condicionem eius. Si vero ipse, qui torquetur, reddiderit se per artem maleficam in tortura stupidum et quasi insensatum ac dormientem, tunc fur ipse dampna actori iuxta iuramentum eius soluere tenebitur.

CAPITULUM XV

Quid cum his, qui produntur a malefactoribus

Si predones aut fures capti proclamauerint, hoc est prodiderint, prefectum suum, quod cum eis fuisset in facto depredacionis, aut fouerit eos et in spolys participauerit, et tandem malefactores ipsi expirauerint proclamacione ea non reuocata, et id ipsum contigerit contra eundem ab alijs malefactoribus et tandem itidem et tercio ab alijs, et in agone non fuerit reuocatum id ab eis, tunc talis homo proclamatus, eciam sine facie, puniendus est vt fur.

CAPITULUM XVI

Nobilis p!ebeum de furto conuicit iuramento met tercius

Cum aliquis nobilis hominem in bonis alterius inculpauerit de furto, asse- rens se scire bene hominem ilium esse furem suum et ab eo habere se damp- mim, et si caruerit contra eum probacione, tunc iuramento corporali met ter­cius conuicet eum, et debet ille Sentenciari iuxta excessum suum.

CAPITULUM XVII

Expurgacio eius, penes quern res furtiua Offenditur

Si is, penes quern facies deprehenditur, nobilis vel ignobilis, nominauerit euictorem, a quo rem ipsam adeptus sit, aut arbitros alias mercipotores, qui-

bus id constet et essent hij in eadem terra, vbi hoc contingent, tunc debet statuere eos coram officio nostro et per id innocenciam suam expurgabit, pecuniain vero ammittit, scilicet quam dederit pro re ipsa furtiua. Si autem evictorem aut arbitros non Statuerit, tunc totum dampnum dampnificato solu- et cum recompensa. Facies vero, que ad presenciam officalis nostri apportatur vel adducitur, remanebit in curia nostra, nisi reus redemerit earn valore eius.

CAPITULUM XVIII

Ad idem

Dum quis ex subditis nostris Cuiuscunque ordinis, inculpatus coram iudi- cio pro re furtiua, euictorem non habuerit, nec arbitros, sed expurgauerit se per homines probos, fide dignos, quod rem ipsam in foro publico vel in ex- pedicione bellica, aut in nundinis manifeste emit, tunc saluo honore suo rem ipsam tenebitur reddere domino eius, pecuniam vero suam perdit.

CAPITULUM XIX

Ad idem

Et si is, cuius est res, requisiuerit plura, que cum facie ipsa sublata fue- rint, tunc ille, penes quern facies offenditur, expurgabit se iuramento, quod plus rerum huiusmodi non emerit, nec vtilitatis quicque inde habeat.

CAPITULUM XX

Quid, dum fur depreheπsus reπitens occiditur in actu criminis

Si fur, ingressus sub tectum alicuius ad furandum, deprehenditur et defend- ens se ac non sinens сарі occiditur, tunc occisor eius post tridie, quam id conti- gerit, adhibitis hominibus extraneis id ostendat eis et eosdem mittat ad domi- num furis occisi, insinuans id ei vel Vicesgerenti eius, vt veniat vel mittat ad inspiciendum occisum. Si autem bona domini illius non fuerint in propinquo, tunc in presencia eorumdem hominum externorum faciat cadauer illud vehi ad curiam nostram et insinuare id officio. Hoc facto occisor immunis erit a soluendo capite illo. Si vero insinuaciones huiusmodi facere non curauerit, tunc tenebitur soluere caput occisi.

CAPITULUM XXI

Ad idem

Si quis furem in domo suo in actu furti wlnerauerit, tunc debet eum cum facie furti ducere ad dominum eius; et si dominus eius non fuerit in propin-

quo, tunc ad curiam nostram propinquiorem et manifestare id officio. Et si neutrum horum fecerit et tenuerit furem saucium domi triduo, et interim fur decesserit, tunc caput eius soluetur a detentore ipso.

CAPITULUM XXll

Deputatus ad questionem redimitur per Satisfactionem

Si in aliquem suspectum signa furti fuerint conscripta, et ille negauerit et noluerit permittere se torquendum, et vellet soluere id, quod requireretur, tali dandum est ad solucionem; et requiret sibi patratorem. Licebit autem talem Feaemptionem concedere vni bis dumtaxat, tercio vero dum, cum huius modi signis inculpabitur, suspendetur.

CAPITULUM XXIII

Quid Committenti furtum m aula principis

Si quis in curia maiestatis nostre Subtraxerit furtim, quod valeat citra triginta grossos, quod non vergat ad collum, et id ρrobatum aut deprehensum fuerit, tali aures abscindi debent.

CAPITULUM XXIIII

De pecoribus et iumentis errabundis

Duces et barones, qui non Comprehenduntur sub districtibus, consem- abunt se circa erratica more antiquo, nisi percipient pro inuehcione a iumento per sex grossos, pecora autem tenentur reddere gratis. Nobiles vero, qui Comprehenduntur sub districtibus, errabunda iumenta et pecora tenentur porrigere ad curias nostras et vltra triduum penes se ne seniauerint. Et si quis contra fecerit, videlicet vltra triduum errabundum iumentum aut pecus Semauerit et ad curiam nostram non dederit, talis reus in hoc erit vt fur. Item is, a cuius iumento fur depulsus fuerit, soluet official! nostro sex grossos et totidem depulsori.